Ćwiczenia na spostrzegawczość dla dzieci
Spostrzegawczość nie jest cechą charakteru, tylko zestawem funkcji poznawczych, które da się trenować. Niżej znajdziesz dwanaście zadań bez żadnego sprzętu, prosty test do zrobienia dzisiaj w domu i karty pracy do wydruku. Na końcu piszę, czego po takim treningu oczekiwać, a czego nie, bo w tej sprawie krąży sporo obietnic bez pokrycia.
Test na spostrzegawczość, dwie minuty w domu
Trzy zadania. Zapisz wyniki na kartce i schowaj ją. Powtórzysz dokładnie to samo za dwa tygodnie i wtedy dopiero liczby zaczną coś znaczyć.
1. Litery na czas
Pokaż dziecku pierwszą kartę pracy z tej strony i włącz stoper. Ma zakreślić wszystkie litery b. Zapisz czas i liczbę pominiętych.
2. Trzy zmiany
Wyjdźcie z pokoju, zmień trzy rzeczy, wróćcie. Zapisz, ile dziecko znalazło i po jakim czasie.
3. Jedna różnica
Trzecia karta pracy: dwie siatki, jedno pole się różni. Zapisz czas znalezienia.
Dlaczego nie podaję norm wiekowych
Bo byłyby zmyślone. Prawdziwe normy powstają z badania dużej grupy dzieci w ustandaryzowanych warunkach, tym samym materiałem, przez przeszkoloną osobę. Tabela z internetu, stosowana przy kuchennym stole ze stoperem w telefonie, wygląda naukowo i nie znaczy nic. Gorzej, potrafi niepotrzebnie wystraszyć rodzica albo uspokoić go bez powodu. Informacja jest w zmianie: to samo dziecko, to samo zadanie, dwa tygodnie później.
12 ćwiczeń na spostrzegawczość
Żadne z nich nie wymaga kupowania czegokolwiek. Przy każdym podaję, jak je utrudnić, bo to jest właściwa dźwignia: zadanie, które dziecko już opanowało, przestaje cokolwiek trenować.
Dzieci 5–6 lat
Polowanie na kolor
uwaga selektywnaW drodze do przedszkola dziecko ma znaleźć pięć czerwonych rzeczy. Liczy je na głos.
Trudniej: Dwa warunki naraz: czerwone i okrągłe. To zmienia zadanie z łatwego na trudne, z powodu, który opisuję niżej przy teorii Treisman.
Co zniknęło
wykrywanie zmianSześć przedmiotów na stole. Dziecko patrzy dziesięć sekund i zamyka oczy, Ty zabierasz jeden. Co zniknęło?
Trudniej: Zamiast zabierać, zamień dwa przedmioty miejscami. Zauważenie przemieszczenia jest znacznie trudniejsze niż zauważenie braku.
Sortowanie skarbów
analiza cechWysyp guziki albo klocki. Dziecko układa je najpierw według koloru, potem od nowa według wielkości.
Trudniej: Sortowanie według dwóch cech jednocześnie, na cztery kupki: duże czerwone, małe czerwone, duże niebieskie, małe niebieskie.
Odkryte pary
przeszukiwanie wzrokoweRozłóż karty memory obrazkami do góry. Dziecko szuka par na czas, niczego nie musi pamiętać, tylko patrzeć.
Trudniej: Dołóż karty bardzo do siebie podobne, różniące się jednym szczegółem.
Dzieci 7–8 lat
Wszystkie litery b
różnicowanie podobnych kształtówKarta pracy niżej na tej stronie. Dziecko zakreśla wszystkie litery b wśród d, p i q.
Trudniej: Zmierz czas. Potem to samo, ale szukając dwóch liter naraz, b oraz q.
Detektyw pokoju
wykrywanie zmianPod nieobecność dziecka zmień trzy rzeczy w jego pokoju. Ma je znaleźć.
Trudniej: Zmiany subtelne zamiast oczywistych: obrócona ramka, książka przełożona o półkę wyżej.
Licznik w drodze
uwaga podzielnaW samochodzie albo autobusie dziecko liczy niebieskie auta. Rozmawiacie przy tym normalnie.
Trudniej: Dwie kategorie naraz, każda na innej ręce: niebieskie auta na lewej, ciężarówki na prawej.
Opis z pamięci
kodowanie wzrokoweDziecko patrzy trzydzieści sekund na ilustrację w książce, zamyka ją i opisuje wszystko, co pamięta.
Trudniej: Pytaj o rzeczy peryferyjne: co było w lewym dolnym rogu?
Dzieci 9–10 lat
Korekta tekstu
przeszukiwanie seryjneDaj stronę tekstu z gazety. Dziecko skreśla każdą literę a. To domowa wersja zadania, którego psychologowie używają w testach uwagi.
Trudniej: Skreślaj literę a, ale tylko wtedy, gdy stoi po niej litera n. Warunek zależny mocno obciąża uwagę.
Czytanie planu
systematyczne skanowaniePlan zoo, mapa parku, plan centrum handlowego. Dziecko wyznacza trasę od wejścia do wybranego miejsca.
Trudniej: Trasa przez trzy punkty w zadanej kolejności, a potem najkrótsza możliwa.
Dwa zdjęcia
porównywanieZrób telefonem dwa zdjęcia tego samego miejsca, między nimi zmień pięć rzeczy. Dziecko szuka różnic na ekranie.
Trudniej: Pokazuj zdjęcia naprzemiennie zamiast obok siebie. Przy przełączaniu obrazu mózg gubi zmiany, o czym piszę niżej.
Obserwator
utrwalanie mimowolnePo wyjściu ze sklepu poproś o wymienienie pięciu rzeczy, które stały przy kasie. Dziecko nie wie wcześniej, że będzie pytane.
Trudniej: Pytaj o szczegóły, nie o obiekty: jakiego koloru był fartuch kasjera?
Jedna rzecz ważniejsza od wszystkich dwunastu
Naucz dziecko szukać systematycznie. Większość dzieci skanuje wzrokiem chaotycznie, wraca w te same miejsca i omija inne. Powiedz wprost: patrz od lewej do prawej, rząd po rzędzie, jak przy czytaniu. Ta jedna instrukcja zmienia wyniki bardziej niż tygodnie powtarzania zadań bez strategii, a przenosi się na sprawdzanie własnej pracy w szkole.
Karty pracy do wydruku
Trzy zadania na jednej stronie. Wydruk pomija artykuł i nawigację, wychodzą same karty.
Karta 1. Zakreśl wszystkie litery b
Uwaga na d, p i q. Jest ich dwanaście. Zmierz czas.
d b p q d p b d
p q d b p d q b
b d q p b q d b
q p b d q b p d
d p q b d q p d
b q d p b p d q
Karta 2. Ile jest rombów?
Policz wszystkie znaki ◆. Nie zakreślaj, licz wzrokiem.
▲ ● ◆ ■ ▼ ◆ ● ◆ ■ ◆ ▼ ●
■ ◆ ▼ ● ▲ ■ ◆ ▼ ● ▲ ◆ ■
● ▲ ■ ▼ ◆ ● ▲ ■ ▼ ● ▲ ◆
◆ ▼ ● ▲ ◆ ■ ▼ ● ◆ ▲ ■ ▼
Karta 3. Znajdź jedno pole, które się różni
Siatki są prawie identyczne. Prawie.
Siatka A
▲ ● ■ ◆
◆ ■ ▲ ●
● ▲ ◆ ■
■ ◆ ● ▲
Siatka B
▲ ● ■ ◆
◆ ■ ▲ ●
● ■ ◆ ■
■ ◆ ● ▲
Odpowiedzi dla rodzica
Karta 1: dwanaście liter b. Karta 2: dwanaście rombów. Karta 3: trzeci rząd, drugie pole. W siatce A jest tam trójkąt, w siatce B kwadrat.
Dlaczego akurat te ćwiczenia
Anne Treisman i Garry Gelade wykazali w 1980 roku, że przeszukiwanie wzrokowe działa dwuetapowo. Proste cechy, takie jak kolor czy nachylenie, mózg rejestruje równolegle w całym polu widzenia, praktycznie natychmiast. Dopiero połączenie dwóch cech w jeden obiekt wymaga świadomej uwagi i odbywa się po kolei, element po elemencie.
To nie jest ciekawostka akademicka, tylko instrukcja obsługi tych ćwiczeń. Szukanie czegoś czerwonego jest łatwe niezależnie od tego, ile rzeczy leży na stole. Szukanie czegoś czerwonego i okrągłego robi się tym trudniejsze, im więcej jest elementów. Dlatego przy każdym zadaniu powyżej utrudnienie polega na dołożeniu drugiego warunku, a nie na dołożeniu obrazków.
Uwaga nie jest aparatem fotograficznym
Ronald Rensink i współpracownicy pokazali w 1997 roku, że gdy obraz na moment mignie, ludzie przestają zauważać nawet duże zmiany w scenie. Daniel Simons i Christopher Chabris w 1999 roku poszli dalej: ponad połowa badanych skupionych na liczeniu podań piłki nie zauważyła osoby w stroju goryla, która przeszła przez środek kadru. Mózg nie zapisuje całego pola widzenia, tylko to, na co aktywnie kieruje uwagę. Dlatego mówienie dziecku patrz uważniej rzadko działa, a nauczenie go, jak przeszukiwać, działa.
Co się poprawia, a czego nie obiecuję
Ta różnica bywa w internecie zacierana, więc rozdzielam ją wprost.
Czego można oczekiwać
- Szybszego i dokładniejszego wykonania zadań podobnych do ćwiczonych.
- Bardziej systematycznego przeszukiwania zamiast chaotycznego.
- Mniejszej liczby przeoczeń przy przepisywaniu i sprawdzaniu własnej pracy.
Czego nie obiecuję
- Podniesienia inteligencji. Przeniesienie treningu poznawczego na ogólne zdolności jest w badaniach sporne.
- Poprawy ocen jako takich. Ocena zależy od zbyt wielu rzeczy naraz.
- Zastąpienia diagnozy. Ćwiczenia nie rozpoznają ani nie leczą zaburzeń.
Krótko: trening poprawia to, co trenuje, i rzeczy do tego podobne. To wystarczający powód, żeby go robić. Nie jest wystarczającym powodem, żeby obiecywać cokolwiek poza tym.
Kiedy to nie jest kwestia ćwiczeń
Zanim uznasz, że dziecko jest mało spostrzegawcze, wyklucz rzecz najprostszą i najczęstszą.
Najpierw wzrok, dopiero potem wszystko inne
Jeśli dziecko przysuwa się bardzo blisko do książki, mruży oczy, przekrzywia głowę, przeciera oczy, skarży się na ból głowy po czytaniu albo przeskakuje linijki, pierwszym krokiem jest okulista lub optometrysta, nie ćwiczenia. Nieskorygowana wada wzroku wygląda z zewnątrz dokładnie jak brak spostrzegawczości.
Do poradni psychologiczno-pedagogicznej warto zgłosić się wtedy, gdy trudności widać nie tylko przy zadaniach wzrokowych, gdy nauczyciel zgłasza to samo, co widzicie w domu, albo gdy mylenie liter lustrzanych utrzymuje się wyraźnie po siódmym roku życia. Poradnie działają bezpłatnie i nie trzeba skierowania.
Najczęstsze pytania
Czym właściwie jest spostrzegawczość?
To potoczna nazwa kilku odrębnych funkcji: uwagi selektywnej, przeszukiwania wzrokowego, wykrywania zmian i szybkości przetwarzania wzrokowego. Nie jest cechą charakteru ani talentem, z którym się rodzimy. Każdą z tych funkcji da się ćwiczyć osobno.
Od jakiego wieku można ćwiczyć spostrzegawczość?
Zadania w formie zabawy mają sens już u pięciolatka, pod warunkiem że są krótkie i konkretne. U młodszych dzieci lepiej sprawdzają się ćwiczenia na przedmiotach z otoczenia niż na kartce.
Ile czasu dziennie powinno trwać ćwiczenie?
Dziesięć minut kilka razy w tygodniu daje więcej niż godzina raz na weekend. Uwaga wzrokowa męczy się szybko, a zmęczone dziecko przestaje szukać i zaczyna zgadywać, co jest już ćwiczeniem zgadywania, nie spostrzegawczości.
Czy ćwiczenia na spostrzegawczość poprawiają wyniki w szkole?
Poprawiają wykonanie zadań podobnych do ćwiczonych, co jest dobrze udokumentowane. Przeniesienie na ogólne wyniki szkolne albo na inteligencję jest w badaniach sporne i nie należy go obiecywać. Realne jest to, że dziecko szybciej i bardziej systematycznie przeszukuje wzrokiem, co pomaga przy przepisywaniu, sprawdzaniu własnej pracy i czytaniu tabel.
Czy mylenie liter b i d to problem ze spostrzegawczością?
U dzieci do około siódmego roku życia mylenie liter lustrzanych jest zjawiskiem typowym i samo w sobie nie oznacza zaburzenia. Jeśli utrzymuje się później albo towarzyszy mu trudność w czytaniu, warto skonsultować to w poradni psychologiczno-pedagogicznej, a wcześniej sprawdzić wzrok.
Jak sprawdzić, czy ćwiczenia w ogóle działają?
Zapisz wynik jednego zadania na starcie, na przykład czas znalezienia wszystkich liter b, i powtórz dokładnie to samo zadanie po dwóch tygodniach. Porównujesz dziecko z nim samym sprzed dwóch tygodni, a nie z tabelą norm z internetu.
Te same ćwiczenia, tylko dopasowujące się same
Największą wadą ćwiczeń z kartki jest to, że trzeba pilnować, kiedy stały się za łatwe. W NeuroZabawach robi to program: gry Złap zwierzę, Szukaj i Dotknij oraz Środkowa strzałka trenują uwagę wzrokową i podnoszą poziom same, gdy dziecko zaczyna sobie radzić. Złap zwierzę jest dostępna bez opłat.
Do każdego dziecka generujemy też kartę pracy do wydruku, dobraną do jego wieku i do obszarów, w których wypada najsłabiej. Dla pierwszego dziecka bez opłat.
Załóż konto →Artykuł
Autyzm a ćwiczenia poznawcze
Profil ASD, elastyczność, mocne strony
Artykuł
Ćwiczenia dla dzieci z ADHD
Uwaga, hamowanie, pamięć robocza
Źródła
- Treisman, A., Gelade, G. (1980). A feature-integration theory of attention. Cognitive Psychology, 12(1), 97–136.
- Rensink, R. A., O'Regan, J. K., Clark, J. J. (1997). To see or not to see: the need for attention to perceive changes in scenes. Psychological Science, 8(5), 368–373.
- Simons, D. J., Chabris, C. F. (1999). Gorillas in our midst: sustained inattentional blindness for dynamic events. Perception, 28(9), 1059–1074.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje diagnozy ani terapii psychologicznej.