Artykuł psychologa · Autyzm

Autyzm a ćwiczenia poznawcze:
co mówi nauka?

W gabinecie diagnostycznym widzę, jak różne potrafią być dzieci w spektrum autyzmu. Jedno w kilka sekund znajduje ukryty obrazek, ale bardzo przeżywa zmianę planu dnia. Inne świetnie zna zasady, a trudniej mu odgadnąć, co myśli kolega. Ćwiczenia trzeba dobrać do konkretnego dziecka: jego zainteresowań i tego, co sprawia mu trudność.

mgr Bartłomiej Kolawa, psycholog, diagnosta ADOS-2

Aktualizacja: 17 października 2026ok. 7 min czytania

Ilustracja: dziewczynka w słuchawkach spokojnie układa kształty w rzędy, obok siedzi sówka

Profil poznawczy dziecka w spektrum: nie ma jednego wzorca

Spektrum autyzmu jest szerokie. Dzieci w spektrum łączy nie tyle lista deficytów, ile inny sposób przetwarzania informacji, który w jednych sytuacjach pomaga, a w innych utrudnia.

Jedna z teorii, nazywana słabą centralną koherencją, opisuje skłonność do skupiania się na szczegółach. W przeglądzie badań Happé i Frith (2006) podkreśliły, że może to być sposób przetwarzania informacji, a nie deficyt. Sprawne zauważanie detali nie musi oznaczać trudności z rozumieniem całości i nie opisuje każdego dziecka w spektrum.

Możliwe mocne strony

Pamięć wzrokowa i przestrzenna
Wypatrywanie szczegółów i ukrytych figur
Dokładność w zadaniach wymagających precyzji
Porządkowanie i kategoryzowanie
Myślenie oparte na jasnych regułach
Długie skupienie na tematach zainteresowań

Gdzie często potrzebne jest wsparcie

Przestawianie się na nową zasadę lub plan
Przenoszenie umiejętności na nowe sytuacje
Odczytywanie intencji i emocji innych
Wspólna uwaga i zabawa na zmianę
Tempo pracy w nowym, nieznanym zadaniu

Elastyczność poznawcza: dlaczego zmiana jest taka trudna?

Elastyczność poznawcza to umiejętność zmiany sposobu działania, gdy dotychczasowy przestaje pasować. U wielu dzieci w spektrum jest słabsza. Widać to w przywiązaniu do rutyny, w trudności z przerwaniem ulubionej zabawy i w silnych reakcjach na niespodziewane zmiany.

Trudność ze zmianą nie musi oznaczać złośliwości czy uporu. W badaniu Ozonoff i współpracowników (1994) dzieci z autyzmem miały jako grupa większą trudność z zadaniem wymagającym elastyczności niż grupy porównawcze. Jednocześnie w badanym zadaniu hamowania radziły sobie podobnie. Dlatego warto patrzeć na konkretne umiejętności dziecka, zamiast zakładać, że wszystkie będą jednakowo trudne.

Przestawianie się na nową zasadę można ćwiczyć w zabawie. Gra, w której reguła zmienia się w trakcie, pozwala spróbować tego w krótkim, znanym zadaniu. Poprawa w grze nie przenosi się jednak sama na codzienne sytuacje. Warto omówić z terapeutą, jak ćwiczyć tę umiejętność także poza grą.

Co mówią badania

W klasycznym eksperymencie z lalkami Sally i Anne (Baron-Cohen, Leslie i Frith, 1985) większość badanych dzieci z autyzmem miała trudność z przewidzeniem, że ktoś może mieć fałszywe przekonanie. To wynik konkretnego zadania, nie opis wszystkich osób w spektrum. Przegląd Cochrane (Fletcher-Watson i in., 2014) pokazał, że umiejętności z zakresu teorii umysłu można w pewnym stopniu uczyć, ale dowodów na to, że przekłada się to na codzienne relacje, jest niewiele.

Bez zakładania konta

Detektyw pomyłek

Spróbuj z dzieckiem · 1 min

Zagraj z dzieckiem: co nie pasuje?

Dotknij obrazka, który nie pasuje do reszty.

Gracie bez konta, a wynik nigdzie się nie zapisuje.

Jak ćwiczenia poznawcze mogą uzupełniać terapię?

Ćwiczenia poznawcze nie zastępują terapii, wsparcia w komunikacji ani treningu umiejętności społecznych. Mogą być dodatkiem, który ćwiczy konkretną funkcję w przewidywalnej, spokojnej formie.

Gry ze zmianą reguły

Raz sortujemy według koloru, raz według kształtu, a tabliczka mówi, co się teraz liczy. Zmiana jest zapowiedziana i ma jasny znak, więc łatwiej ją przyjąć.

Kategorie i wzory

Grupowanie przedmiotów i szukanie reguły w ciągu. Jeśli dziecko lubi takie zadania, można od nich zacząć.

Czekanie na sygnał

Zadania, w których na jeden obrazek reagujemy, a na inny nie. Przydają się dzieciom, u których w spektrum pojawia się też impulsywność.

Wyszukiwanie wzrokowe

Znajdowanie obrazka wśród wielu innych. Dla dziecka, które lubi wypatrywać szczegóły, może to być dobry początek zabawy.

Zadania na wyszukiwanie wzrokowe bez ekranu, z kartami do wydruku, znajdziesz w artykule o spostrzegawczości. Jeśli dziecko lubi pracę według widocznej zasady, możecie wybrać kolorowanie według kodu do wydruku.

Jak dopasować ćwiczenia do dziecka w spektrum?

Stała pora i ten sam porządek sesji. Przewidywalność zmniejsza napięcie i ułatwia skupienie.
Krótko: 5-8 minut, bez pośpiechu. Część dzieci potrzebuje więcej czasu, żeby przyjąć nowe polecenie.
Pokaż postęp wzrokowo, na przykład paskiem lub naklejkami. Dla części dzieci znaczy to więcej niż słowna pochwała.
Zacznij od mocnych stron, np. gier wzrokowych i przestrzennych, żeby pierwsze sesje kończyły się sukcesem.
Zapowiadaj: co będzie, ile rund i kiedy koniec. Jeśli dźwięki męczą, ścisz je lub wyłącz.

Kiedy lepiej poczekać?

Gry wymagają pewnej gotowości: dziecko musi rozumieć zasadę i skupić się na ekranie przez kilka minut. Jeśli przechodzi trudny okres, łatwo się przeciąża albo jest na początku nowej terapii, porozmawiaj najpierw z terapeutą prowadzącym. Czasem lepszym wyborem będzie wspólna zabawa przy stole niż kolejny ekran.

U części dzieci w spektrum występuje też ADHD. Jeśli impulsywność i rozproszenie są na pierwszym planie, przeczytaj o ćwiczeniach dla dzieci z ADHD, a o tym, dlaczego profil dziecka bywa nierówny, piszę w artykule o wieku poznawczym.

Najczęstsze pytania rodziców

Czy gry poznawcze są terapią autyzmu?

Nie. Autyzm nie jest chorobą, którą się leczy, a gry nie zastępują terapii ani wsparcia w komunikacji. Mogą być dodatkiem: przewidywalną, krótką aktywnością, w której dziecko ćwiczy na przykład przestawianie się na nową regułę i doświadcza sukcesu.

Czy ćwiczenia na ekranie nie przeciążą dziecka w spektrum?

To zależy od dziecka. Pomaga ściszenie dźwięków, krótka sesja z zapowiedzianym końcem i stała pora. Jeśli po ekranie dziecko jest bardziej pobudzone lub rozdrażnione, lepiej wybrać zabawy bez ekranu i porozmawiać o tym z terapeutą.

Od czego zacząć, jeśli dziecko nie lubi zmian?

Od gier, w których dziecku łatwo odnieść sukces, najczęściej wzrokowych i przestrzennych. Zadania ze zmianą reguły warto dodawać stopniowo i zawsze zapowiadać: „teraz będzie inna zasada”.

Źródła

Publikacje, do których odwołuje się artykuł. Linki prowadzą do opisów badań lub pełnych tekstów.

Happé i Frith (2006). The weak coherence account: detail-focused cognitive style in autism spectrum disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders, 36(1), 5-25.
Przegląd ponad 50 badań: skupienie na szczegółach nie musi oznaczać trudności z dostrzeganiem całości.
Ozonoff, Strayer, McMahon i Filloux (1994). Executive function abilities in autism and Tourette syndrome: an information processing approach. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 35(6), 1015-1032.
Badanie elastyczności poznawczej i hamowania. Pokazuje różnice między zadaniami, a nie jednakowe trudności każdego dziecka.
Baron-Cohen, Leslie i Frith (1985). Does the autistic child have a “theory of mind”? Cognition, 21(1), 37-46.
Oryginalny eksperyment Sally-Anne. Pełny tekst PDF w repozytorium Autism Research Centre.
Fletcher-Watson, McConnell, Manola i McConachie (2014). Interventions based on the Theory of Mind cognitive model for autism spectrum disorder (ASD). Cochrane Database of Systematic Reviews, 3, CD008785.
Przegląd 22 badań: niepewne utrzymanie wyuczonych umiejętności i przenoszenie ich do nowych sytuacji.

Ćwiczenia dopasowane do profilu dziecka

Po każdej sesji widzisz, w których grach dziecku idzie najlepiej, a gdzie potrzebuje więcej czasu. W Premium są m.in. Sortownia ośmiornicy (zmiana reguły) i Plac zabaw uczuć (rozpoznawanie emocji).

Konto zakładasz za darmo, bez karty płatniczej. Po kilku grach przygotujemy kartę pracy do wydruku, dobraną do wieku dziecka.

Zacznij za darmo →