Dziecko nie umie przegrywać: co mówić po przegranej i jak ćwiczyć w domu

Dlaczego przegrana tak bardzo boli

Przedszkolak zwykle siada do gry z przekonaniem, że wygra. W przeglądzie badań nad tym, jak dzieci oceniają własne zdolności, Deborah Stipek i Douglas Mac Iver (1989) piszą, że młodsze dzieci oceniają je bardzo wysoko. Ostrożniejsze oceny przychodzą w latach szkolnych, kiedy dzieci coraz częściej porównują się z innymi. Dla pięciolatka przegrana bywa więc zaskoczeniem, a zawód szybko zamienia się w złość.

Do tego dochodzi samokontrola. Dziecko w tym wieku zwykle dobrze wie, że nie rzuca się pionkami. Zatrzymać rękę, kiedy złość rośnie, dopiero się uczy i jeszcze długo potrzebuje w tym pomocy dorosłego.

Dużo zależy też od okoliczności. Przegrana rano może przejść bez echa, a wieczorem, po całym dniu w przedszkolu, skończyć się płaczem. Trudniej jest, gdy starsze rodzeństwo wygrywa prawie zawsze albo gdy przy stole siedzą goście i wszyscy patrzą. Część dzieci po prostu rzadko przegrywa w domu, bo dorośli od dawna im ustępują. Dla nich każda przegrana jest czymś nowym. Podobna złość często pojawia się przy wyłączaniu gry na tablecie. Jak się do tego przygotować, piszę w artykule ile czasu przed ekranem dla dziecka.

Jak to zwykle wygląda

• płacz albo krzyk, gdy gra się kończy,
• rzucanie kartami, pionkami albo całą planszą,
• „Ta gra jest głupia” i odejście od stołu w połowie partii,
• zmienianie zasad w trakcie, cofanie ruchów, podglądanie kart,
• oskarżanie innych, że oszukują,
• odmowa gry we wszystko, w czym można przegrać.

U przedszkolaka zmienianie zasad w trakcie gry rzadko jest wyrachowanym oszustwem. Częściej to sposób, żeby nie dopuścić do przegranej, której dziecko jeszcze nie umie znieść. Jak na to reagować, piszę w pytaniach na końcu artykułu.

Co powiedzieć w chwili przegranej

W szczycie złości dziecko słabo słyszy wyjaśnienia. Mów krótko i zostań blisko. Zwykle wystarczą dwa kroki: nazwij to, co widzisz, a potem daj wybór.

• Zamiast: „Nie płacz, to tylko gra.”

  Spróbuj: „Bardzo ci zależało na tej wygranej.”

• Zamiast: „Przestań się złościć.”

  Spróbuj: „Złości cię, że tym razem nie wyszło.”

• Zamiast: „Jak będziesz rzucać kartami, więcej z tobą nie zagram.”

  Spróbuj: „Możesz się złościć. Nie pozwolę rzucać kartami. Odkładam je.”

• Zamiast: „No już, pogratuluj siostrze.”

  Spróbuj: „Chcesz chwilę przerwy czy gramy jeszcze raz?”

• Zamiast: „Ktoś musi przegrać, takie jest życie.”

  Spróbuj: „Było blisko. Szkoda tej ostatniej kostki.”

Dziecko nie musi od razu się uspokoić ani gratulować zwycięzcy. Gratulacje mogą poczekać, aż złość minie. Jeśli rzuca rzeczami albo bije, zatrzymaj to spokojnie i stanowczo, odsuń planszę i zostań obok.

Nazywanie uczuć dziecka i spokojne bycie przy nim, kiedy jest mu trudno, to podstawa australijskiego programu dla rodziców Tuning in to Kids. W badaniu Sophie Havighurst i jej zespołu (2010) rodziców czterolatków i pięciolatków losowo przydzielono do programu albo na listę oczekujących. Po programie rodzice częściej rozmawiali z dziećmi o emocjach i rzadziej zbywali ich uczucia. Dzieci lepiej rozumiały emocje, a rodzice i nauczyciele zgłaszali mniej kłopotów z ich zachowaniem.

Gdy wygrywa dorosły, lepiej nie świętować głośno przy płaczącym dziecku. Wystarczy „dzięki za grę”, takie samo jak po każdej partii.

Rozmowa później, gdy emocje opadną

Na rozmowę dobry jest spokojny moment kilka godzin później albo następnego dnia, na przykład przy kolacji albo przed snem. Zacznij od pytania, a nie od tego, co poszło źle:

• „Co było dla ciebie najtrudniejsze w tej grze?”
• „Gdzie w ciele czujesz złość, kiedy przegrywasz?”
• „Co mogę zrobić, żeby ci pomóc następnym razem?”
• „Co chcesz zrobić, kiedy znowu przegrasz?”

Dzieciom łatwiej mówić o kimś innym niż o sobie. Wymyślcie historię o misiu, który przegrał w chińczyka, albo zagrajcie ją pluszakami: jeden przegrywa i się złości, a dziecko podpowiada mu, co może zrobić.

Plan na przegraną

Z odpowiedzi zróbcie plan na następną przegraną. Niech dziecko samo wybierze dwa albo trzy sposoby. Karta poniżej ma gotowe pomysły do zaznaczenia i miejsce na własny. Wydrukujcie ją i włóżcie do pudełka z grą albo przypnijcie magnesem do lodówki. Przed kolejną grą wystarczy jedno zdanie: „Pamiętasz swój plan?”.

Historię o przegranej, od której łatwo zacząć taką rozmowę, ma też bezpłatna próbka zeszytu Emocje i złość. Ada przegrywa z tatą w memory o jedną parę i odsuwa krzesło. Na następnej stronie dziecko wybiera, co Ada może zrobić dalej, i odgrywacie krótką rozmowę: dziecko gra Adę, a dorosły tatę.

Jak ćwiczyć przegrywanie w domu

Przegrywania najłatwiej uczyć się tam, gdzie przegrana kosztuje mało. Poniżej jest pięć szczebli, od najłatwiejszego. Na każdym zostańcie, aż kilka gier z rzędu skończy się bez wybuchu. W gorszy dzień zejdźcie szczebel niżej.

1. 1

   Razem przeciw grze

   Nikt nie przegrywa sam, a gdy się nie uda, przegrywa cała drużyna. Odbijajcie balon tak, żeby nie dotknął podłogi, i liczcie odbicia. Rekord rodziny zapiszcie na kartce na lodówce. Albo budujcie na zmianę jedną wieżę z klocków i liczcie, ile klocków wytrzyma, zanim się przewróci. Po nieudanej próbie wystarczy: „Prawie. Jeszcze raz?”. Na ekranie podobnie działa tryb „Zagraj z rodzicem” w grze Koraliki: nawlekacie koraliki na zmianę na jeden wspólny naszyjnik.

2. 2

   Krótkie gry losowe z dorosłym

   Rzut kostką: wygrywa ten, kto wyrzuci więcej oczek. Papier, kamień, nożyce do trzech wygranych. Wojna w karty z minutnikiem nastawionym na pięć minut: wygrywa ten, kto ma więcej kart, kiedy zadzwoni. Wynik nie mówi nic o tym, kto gra lepiej, a na następną szansę czeka się chwilę. Przy takich grach dorosły może przegrywać na głos (opisuję to niżej).

3. 3

   Gry losowe w większym gronie

   Chińczyk albo inna gra z kostką, z rodzeństwem albo z dziadkami. Przy większej liczbie graczy dziecko częściej przegrywa, ale widzi też, jak przegrywają inni.

4. 4

   Gry logiczne i na pamięć, z jawnymi forami

   Memory, kółko i krzyżyk, warcaby. Tu przegrana mówi coś o tym, jak dziecko gra, więc boli bardziej. Fory sprawiają, że wynik jest niepewny dla obu stron. Przykłady forów są niżej. Więcej gier, w których liczy się myślenie, znajdziesz w artykule o grach logicznych dla dzieci.

5. 5

   Bez forów i poza domem

   W domu gracie już bez forów, a dziecko gra też z kolegami: na urodzinach, na podwórku, na zajęciach sportowych. Tam dorosły nie ma wpływu na przebieg gry, ale przed wyjściem może przypomnieć plan na przegraną. Inne zabawy, które przed pierwszą klasą ćwiczą emocje i samodzielność, opisuję w artykule o gotowości szkolnej.

Przy każdej grze

• Przegrywaj na głos. Powiedz, co czujesz i co z tym robisz: „Znowu jedynka. Trochę mnie to złości. Biorę oddech i gram dalej”. Dziecko słyszy, że dorosłemu też bywa przykro i że można to przeżyć bez wybuchu.
• Ustalcie zasady przed grą: ile rund, czy wolno cofać ruchy i co robimy, kiedy ktoś przegra. Młodszym dzieciom zasady można narysować.
• Wybierajcie krótkie partie. Po przegranej szybko przychodzi następna szansa, a dziecko nie zdąży się zmęczyć.
• Chwal sposób gry, nie tylko wygraną: „Ten ruch był sprytny”, „Grasz do końca, choć przegrywasz”.
• Kończcie każdą grę tak samo, bez względu na wynik: przybicie piątki i „dzięki za grę” od każdego.

Czy dawać dziecku wygrywać?

Nie po kryjomu. Gdy dorosły zawsze przegrywa, dziecko traci okazję, żeby oswoić przegraną z kimś bliskim, kto zna jego złość i umie pomóc. Prędzej czy później i tak się zorientuje, że dorosły gra na niby. Pierwsza prawdziwa przegrana przychodzi wtedy w przedszkolu albo na podwórku, przy dzieciach, które nie ustąpią.

Lepiej dać jawne fory. Powiedz wprost: „Gram bez dwóch pionów, bo gram w warcaby dłużej niż ty”. Gra jest wtedy wyrównana i dziecko czasem wygrywa naprawdę. Gdy wygrywa coraz częściej, zmniejszajcie fory. Przykłady:

• chińczyk: dziecko zaczyna z jednym pionkiem już na polu startowym, bez czekania na szóstkę,
• memory: przed grą dziecko odkłada na swoją kupkę dwie pary,
• warcaby: dorosły gra bez dwóch albo trzech pionów,
• kółko i krzyżyk: dziecko zaczyna i w pierwszym ruchu stawia dwa znaki (samo zaczynanie nie wystarczy, bo dorosły, który gra uważnie, i tak nigdy nie przegra),
• wyścig do drzwi: dorosły startuje kilka kroków dalej.

Na tej samej zasadzie działa tryb „Zagraj z rodzicem” w grze Ławica: dorosły gra na trudniejszym poziomie niż dziecko. Bywają też dni, kiedy dziecko jest chore albo bardzo zmęczone. Wtedy lepiej wybrać zabawę, w której nikt nie przegrywa, niż udawać przegraną.

Przegrany mecz albo konkurs

Po przegranym meczu albo konkursie dziecko zwykle nie chce od razu o tym rozmawiać, a omawianie błędów w samochodzie łatwo kończy się kłótnią. Wystarczy jedno zdanie, na przykład „Lubię patrzeć, jak grasz”. Uwagi o technice zostaw trenerowi. Jeśli dziecko samo wróci do meczu, zapytaj najpierw, co dziś było fajne.

Kiedy porozmawiać ze specjalistą

Złość po przegranej sama w sobie nie jest powodem do niepokoju. Porozmawiaj z pediatrą albo psychologiem, jeśli wybuchy złości zdarzają się w wielu sytuacjach, nie tylko przy grach, trwają bardzo długo albo ktoś przy nich zostaje skrzywdzony. Podobnie wtedy, gdy dziecko od kilku tygodni mówi o sobie „jestem do niczego” albo gdy przedszkole lub szkoła zgłaszają podobne trudności. Bezpłatną pomoc daje poradnia psychologiczno-pedagogiczna, do której nie potrzeba skierowania.

Gry, przy których można to ćwiczyć

W tych grach dziecko nazywa uczucia bohaterów albo gra z kimś, z kim może przegrać: z rywalami w wyścigu lub z dorosłym na jednym ekranie. Wszystkie należą do planu Premium. Na darmowym koncie codziennie dostępna jest jedna Gra dnia z Premium, a 3 gry są dostępne bez opłat.