Przejdź do treści
NeuroZabawy
Artykuł psychologa · Funkcje poznawcze

Trening funkcji poznawczych u dzieci: ćwiczenia do domu i do druku

Uwaga, pamięć robocza, hamowanie, elastyczność, szybkość i rozumowanie to narzędzia, którymi dziecko się uczy, bawi i dogaduje z innymi. Każde z nich można ćwiczyć w domu, bez sprzętu i bez specjalnego programu. Niżej wyjaśniam, czym są poszczególne funkcje, co trening może dać, a czego nie, i podaję konkretne ćwiczenia dla dzieci 5-7 i 8-12 lat, a do tego karty pracy w PDF do wydruku.

BK

mgr Bartłomiej Kolawa, psycholog

Aktualizacja: ok. 12 min czytania

Przejdź do ćwiczeńĆwiczenia w PDF
Ilustracja: mama z córką sortują klocki według koloru, obok chłopiec zastyga w bezruchu, gdy tata liczy przy ścianie, a mama z synem układają łyżki i widelce we wzór

Czym są funkcje poznawcze

Funkcje poznawcze to procesy, dzięki którym odbieramy informacje, zapamiętujemy je, przetwarzamy i na ich podstawie działamy. Część z nich psychologowie nazywają funkcjami wykonawczymi. Akira Miyake i współpracownicy (2000) wyodrębnili trzy podstawowe: hamowanie, aktualizowanie informacji w pamięci roboczej i przełączanie się między zadaniami. Adele Diamond (2013) pokazuje, jak na nich budują się bardziej złożone umiejętności: planowanie, rozwiązywanie problemów i rozumowanie.

Wszystkie te funkcje dojrzewają przez całe dzieciństwo i jeszcze w okresie dojrzewania. Możliwości pięciolatka i dziesięciolatka są więc różne, dlatego ćwiczenia niżej są podzielone według wieku.

Uwaga

Skupienie się na tym, co ważne, pominięcie reszty i utrzymanie tego skupienia przez chwilę.

Na co dzień: Słuchanie nauczyciela, gdy na korytarzu jest głośno.

Pamięć robocza

Utrzymanie informacji w głowie przez kilka sekund i praca na niej, na przykład przestawianie albo liczenie.

Na co dzień: Wykonanie polecenia w trzech krokach albo dodawanie w pamięci.

Hamowanie

Powstrzymanie pierwszego odruchu: poczekanie na swoją kolej, nieodpowiadanie przed końcem pytania.

Na co dzień: Przeczytanie całego polecenia, zanim zacznie się zadanie.

Elastyczność

Przestawienie się na nową zasadę i spojrzenie na problem z innej strony.

Na co dzień: Przejście z dodawania na odejmowanie w tym samym słupku zadań.

Szybkość przetwarzania

Jak sprawnie dziecko przyjmuje i opracowuje proste informacje. Wyraźnie rośnie przez całe dzieciństwo.

Na co dzień: Przepisywanie z tablicy albo odszukanie informacji w tabeli.

Rozumowanie

Dostrzeganie reguł, wnioskowanie z kilku informacji i szukanie podobieństw.

Na co dzień: Zadanie z treścią albo dokończenie ciągu liczb.

Co trening funkcji poznawczych daje, a czego nie

W internecie łatwo trafić na obietnice, że kilka tygodni ćwiczeń podniesie inteligencję albo rozwiąże kłopoty w szkole. Badania mówią coś skromniejszego. Ćwiczenie konkretnego zadania wyraźnie poprawia wykonanie tego zadania i zadań do niego podobnych. Przeniesienie na odległe umiejętności, takie jak inteligencja czy oceny, jest słabe albo żadne. Tak wynika z metaanalizy Moniki Melby-Lervåg, Thomasa Redicka i Charlesa Hulme (2016) oraz z obszernego przeglądu Daniela Simonsa i współpracowników (2016) o programach typu „trening mózgu”.

Adele Diamond i Daphne Ling (2016), porównując programy dla dzieci, zwracają uwagę na trzy rzeczy: korzyści dotyczą głównie tego, co było ćwiczone; potrzebna jest regularna praktyka z trudnością, która stopniowo rośnie; lepiej wypadają zajęcia angażujące dziecko w całości, także ruchowo i społecznie, niż samo rozwiązywanie zadań przed ekranem. Wniosek dla domu jest prosty: ćwiczyć różnorodnie, w zabawie i w codziennych sytuacjach.

Czego można oczekiwać

  • Lepszego wykonania ćwiczonych zadań i zadań podobnych.
  • Sposobów, które dziecko może przenieść świadomie: szukania rząd po rzędzie, powtarzania polecenia, sprawdzania pracy.
  • Wspólnego czasu, w którym dziecko widzi, że wysiłek daje efekt.

Czego trening nie zapewnia

  • Podniesienia inteligencji ani ocen jako takich.
  • Usunięcia trudności, które mają swoje przyczyny, takich jak ADHD czy dysleksja.
  • Zastąpienia diagnozy, terapii czy pomocy w szkole.

Ćwiczenia funkcji poznawczych dla dzieci: 24 zabawy według wieku

Po dwie zabawy na każdą funkcję dla dzieci 5-7 lat i po dwie dla dzieci 8-12 lat. Granice wieku są umowne: młodszemu dziecku, które dobrze sobie radzi, można dać zabawę dla starszych, i odwrotnie. Wiele z tych zabaw angażuje kilka funkcji naraz.

1

Uwaga

5-7 lat

  • Detektyw dźwięków. Minuta z zamkniętymi oczami. Potem dziecko wylicza wszystko, co usłyszało: zegar, auto za oknem, lodówkę.
  • Klaśnij na zwierzę. Czytasz powoli listę słów, a dziecko klaszcze tylko wtedy, gdy usłyszy zwierzę. Trudniej: tylko zwierzę, które lata.

8-12 lat

  • Łowca liter. Akapit z gazety i ołówek. Dziecko skreśla każdą literę a. Trudniej: tylko a, po którym stoi n.
  • Licznik w piosence. Dziecko liczy, ile razy w piosence pada wybrane słowo. Potem dwa słowa naraz, każde na innej ręce.
2

Pamięć robocza

5-7 lat

  • Pakuję walizkę. Każdy po kolei dodaje jedną rzecz i powtarza całą listę od początku: „Pakuję misia, szczoteczkę i kalosze”.
  • Przynieś z kuchni. Trzy rzeczy do przyniesienia bez zapisywania. Gdy wychodzi pewnie, czwarta albo kolejność, w jakiej mają leżeć na stole.

8-12 lat

  • Cyfry wspak. Mówisz trzy, cztery albo pięć cyfr, a dziecko powtarza je od końca. Wymaga nie tylko zapamiętania, ale i przestawienia.
  • Zakupy w głowie. Lista pięciu produktów z cenami w pełnych złotych. Dziecko liczy w pamięci, ile zapłacicie, a potem, ile zostanie z 50 zł.
3

Hamowanie

5-7 lat

  • „Neurek mówi”. Dziecko robi tylko te ruchy, przed którymi padło „Neurek mówi”. Na samo „podskocz” stoi w miejscu.
  • Raz, dwa, trzy, Baba Jaga patrzy. Dziecko porusza się, gdy „Baba Jaga” jest odwrócona. Gdy spojrzy, zatrzymuje się w bezruchu.

8-12 lat

  • Odwrotne polecenia. Na „wstań” dziecko siada, na „w lewo” idzie w prawo. Po kilku rundach zasady wracają do normalnych, co jest jeszcze trudniejsze.
  • Kolor, nie słowo. Karteczki z nazwami kolorów napisanymi innym kolorem, na przykład słowo „zielony” na czerwono. Dziecko mówi kolor liter, nie to, co jest napisane.
4

Elastyczność

5-7 lat

  • Sortowanie na zmianę. Klocki układane najpierw według koloru, potem od nowa według kształtu. Zmianę ogłaszasz w trakcie.
  • Do czego to służy?. Łyżka, gazeta, garnek. Dziecko wymyśla, do czego jeszcze mogą się przydać poza tym, do czego służą zwykle.

8-12 lat

  • Karty ze zmienną regułą. Gra w wojnę, w której co rundę wygrywa coś innego: wyższa karta, niższa, potem czerwona. Regułę ogłasza zwycięzca rundy.
  • Dwa rozwiązania. Przy zadaniu z matematyki albo łamigłówce pytanie: „A da się to zrobić inaczej?”. Liczy się drugi sposób, nie tylko wynik.
5

Szybkość przetwarzania

5-7 lat

  • Szybkie nazywanie. Rząd kilkunastu obrazków albo kolorowych kredek. Dziecko nazywa je po kolei, a Ty mierzysz czas i porównujecie z jego poprzednim wynikiem.
  • Łap na sygnał. Rzucasz miękką piłkę albo skarpetę, ale łapać wolno tylko po umówionym słowie. Tempo rośnie z każdą rundą.

8-12 lat

  • Szyfr na czas. Klucz: kształt to cyfra. Dziecko wpisuje cyfry pod rzędem kształtów, a potem to samo z nowym kluczem. Gotowe karty są w szyfrach do druku.
  • Do dziesięciu. Talia kart bez figur. Odkrywacie po dwie i kto pierwszy powie, czy razem dają dziesięć, zabiera parę.
6

Rozumowanie

5-7 lat

  • Dokończ wzór. Łyżka, widelec, łyżka, widelec. Co dalej? Potem trudniejsze wzory: dwie łyżki, widelec, dwie łyżki.
  • Co nie pasuje?. Jabłko, gruszka, marchewka, śliwka. Dziecko wskazuje, co nie pasuje, i mówi dlaczego. Czasem dobre są dwie odpowiedzi.

8-12 lat

  • Ukryta reguła. Układasz liczby według reguły, na przykład „tylko parzyste” albo „każda o 3 większa”. Dziecko zgaduje regułę, a potem wymyśla swoją dla Ciebie.
  • Sudoku i zagadki. Obrazkowe sudoku 4×4 na początek, potem 6×6. Do tego zagadki logiczne z odpowiedziami, na zmianę z rodzicem.

Więcej zabaw w konkretnych obszarach znajdziesz w artykułach ćwiczenia na pamięć dla dzieci, ćwiczenia na koncentrację i ćwiczenia na spostrzegawczość, a gotowe łamigłówki w artykule zagadki logiczne dla dzieci z odpowiedziami. O tym, jak pamięć robocza przechowuje słowa i dźwięki, piszę w tekście o pętli fonologicznej.

Jak ćwiczyć krótko i z przyjemnością

Dziecko nie potrzebuje kolejnych lekcji po lekcjach. Trening ma szansę, gdy jest zabawą, na którą czeka. Kilka zasad, które w tym pomagają:

  • Krótko i często

    10-15 minut kilka razy w tygodniu daje więcej niż godzina w sobotę. Uwaga dziecka męczy się szybko, a zmęczone dziecko przestaje ćwiczyć i zaczyna zgadywać.

  • Kończyć, zanim się znudzi

    Najlepszy moment na koniec to chwila, gdy dziecko chce jeszcze jedną rundę. Przerwijcie, zanim zabawa zacznie męczyć.

  • Dopasowana trudność

    Dobrze, gdy większość prób się udaje, ale nie wszystkie. Gdy zadanie staje się łatwe, dodaj utrudnienie. Jeśli jest za trudne, wróć do prostszej wersji.

  • Zamiana ról

    Dziecko wymyśla zadanie dla dorosłego, a dorosły czasem się myli. Układanie zadania dla kogoś to osobne, bardzo dobre ćwiczenie.

  • Chwalić sposób, nie talent

    „Dobry pomysł ze sprawdzaniem rząd po rzędzie” mówi dziecku, co zrobiło dobrze i co może powtórzyć. „Masz talent” tego nie mówi.

  • Porównywać z sobą samym

    Wróćcie po pewnym czasie do tego samego zadania i porównajcie wynik z poprzednią próbą. Obserwujcie postępy dziecka bez porównywania z rodzeństwem.

  • W codzienności

    Zakupy, droga do szkoły, gotowanie, gry planszowe. Wiele z tych ćwiczeń nie potrzebuje osobnej pory, tylko pomysłu.

Do tego rzeczy, które nie wyglądają na trening, a mają na uwagę ogromny wpływ: sen, ruch na świeżym powietrzu i posiłek przed nauką. Niewyspane dziecko nie ćwiczy uwagi, tylko walczy ze zmęczeniem. Ile czasu przed ekranem jest rozsądne w danym wieku, opisuję w artykule ile czasu przed ekranem dla dziecka.

Ćwiczenia funkcji poznawczych do druku (PDF)

Przy zadaniu na kartce dziecko może pracować we własnym tempie, wracać do odpowiedzi, poprawiać je i pokazać gotowy wynik. Na stronie karty pracy do druku są darmowe pliki PDF, bez zakładania konta, w kilku poziomach trudności i z odpowiedziami. Każdy rodzaj zadania ćwiczy coś innego:

Dobry rytm na tydzień to jedna karta dziennie, za każdym razem z innego zestawu, a w weekend zabawa ruchowa z listy wyżej. Karty dla dzieci przed szkołą są zebrane w pakiecie przed pierwszą klasą.

Kiedy warto skonsultować się ze specjalistą

Ćwiczenia w domu są dla każdego dziecka, ale nie są sposobem na sprawdzenie, czy wszystko rozwija się prawidłowo. Warto poprosić o konsultację, gdy:

  • trudności z uwagą, pamięcią albo myśleniem są wyraźnie większe niż u rówieśników i trwają od kilku miesięcy,
  • widać je w wielu miejscach naraz: w domu, w przedszkolu albo szkole, na zajęciach dodatkowych,
  • nauka czytania, pisania albo liczenia idzie wyraźnie trudniej mimo regularnych ćwiczeń,
  • dziecko traci umiejętności, które już miało,
  • pojawiają się kłopoty z mową, słuchem albo wzrokiem,
  • trudności mocno odbijają się na samopoczuciu dziecka i jego relacjach z innymi.

Uwagę, pamięć, myślenie i przyczyny trudności w nauce ocenia poradnia psychologiczno-pedagogiczna, która jest bezpłatna i nie wymaga skierowania. Przy podejrzeniu kłopotów ze słuchem albo wzrokiem pierwszym krokiem jest pediatra, przy trudnościach z mową logopeda. Dobrze też porównać obserwacje z domu z tym, co widzi nauczyciel albo wychowawca.

Jeśli niepokoi głównie uwaga, zajrzyj do artykułu dziecko nie może się skupić na nauce, a jeśli pamięć, do tekstu dziecko zapomina polecenia.

Gry, które ćwiczą funkcje poznawcze

Gry w NeuroZabawach to te same rodzaje zadań co zabawy wyżej, tyle że poziom dopasowuje się sam: rośnie po sukcesach i spada po porażkach, więc trudność zostaje tuż powyżej tego, co dziecko już umie. Sesja trwa kilka minut. To ćwiczenie, a nie terapia.

Zagraj: co nie pasuje?Wybierz karty do drukuZałóż darmowe konto

Gry według obszaru: gry na pamięć, gry na koncentrację, gry na spostrzegawczość i gry logiczne. Wszystkie według wieku dziecka są na stronie gry edukacyjne dla dzieci.

Najczęstsze pytania rodziców

Czym jest trening funkcji poznawczych u dzieci?

To regularne ćwiczenie uwagi, pamięci roboczej, hamowania, elastyczności, szybkości przetwarzania i rozumowania w zadaniach, które stopniowo stają się trudniejsze. U dzieci najlepiej sprawdza się w formie zabawy: gier ruchowych, łamigłówek, kart pracy i krótkich gier, a nie jako osobna, nudna lekcja.

Od jakiego wieku można ćwiczyć funkcje poznawcze?

Proste zabawy, takie jak „Neurek mówi”, pakowanie walizki czy dokańczanie wzoru, mają sens już u pięciolatków. Młodsze dzieci lepiej ćwiczą w ruchu i na przedmiotach, starsze dobrze radzą sobie z zadaniami na kartce, zagadkami i grami z regułami.

Ile czasu dziennie powinien trwać trening funkcji poznawczych?

U większości dzieci wystarcza 10-15 minut kilka razy w tygodniu. Ważniejsze od długości jest to, żeby zadania były trochę trudniejsze niż to, co dziecko już umie, i żeby skończyć, zanim zabawa się znudzi.

Czy trening funkcji poznawczych podnosi inteligencję?

Nie ma na to dobrych dowodów. Przeglądy badań, między innymi Melby-Lervåg, Redicka i Hulme z 2016 roku, pokazują, że trening poprawia głównie ćwiczone zadania i zadania bardzo do nich podobne. Na inteligencję i ogólne wyniki w szkole przenosi się słabo albo wcale.

Gdzie znaleźć ćwiczenia funkcji poznawczych dla dzieci w PDF?

Na stronie Karty pracy do druku są darmowe pliki PDF bez zakładania konta: labirynty, szyfry, sudoku obrazkowe, znajdź różnice, dyktando graficzne i kolorowanie według kodu, w kilku poziomach trudności i z odpowiedziami. Każdy zestaw ćwiczy inną funkcję, więc można je przeplatać.

Kilka minut ćwiczeń dziennie, w formie gry

Kretowisko, Safari i Co nie pasuje? są dostępne bez opłat. Załóż konto i sprawdźcie razem, które zadania idą dziecku najlepiej, a które warto poćwiczyć.

Zacznij za darmo →

Czytaj dalej

Ilustracja: chłopiec w skupieniu kładzie ostatni klocek na wysokiej wieży, obok dziewczynka zastyga jak posąg, przyglądają się lisek i sówka
Koncentracja

Ćwiczenia na koncentrację dla dzieci: 15 zabaw w domu

Czytaj
Ilustracja: babcia i chłopiec grają na dywanie w pary z kartami, obok dziewczynka z zakrytymi oczami zgaduje, co zniknęło ze stołu, a tata z synem wyklaskują rytm
Pamięć

Ćwiczenia na pamięć dla dzieci: 15 zabaw w domu

Czytaj
← Wszystkie artykuły

Źródła

  • Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology, 64, 135-168. doi:10.1146/annurev-psych-113011-143750
  • Diamond, A., Ling, D. S. (2016). Conclusions about interventions, programs, and approaches for improving executive functions that appear justified and those that, despite much hype, do not. Developmental Cognitive Neuroscience, 18, 34-48. doi:10.1016/j.dcn.2015.11.005
  • Miyake, A., Friedman, N. P., Emerson, M. J., Witzki, A. H., Howerter, A., Wager, T. D. (2000). The unity and diversity of executive functions and their contributions to complex "frontal lobe" tasks: A latent variable analysis. Cognitive Psychology, 41(1), 49-100. doi:10.1006/cogp.1999.0734
  • Melby-Lervåg, M., Redick, T. S., Hulme, C. (2016). Working memory training does not improve performance on measures of intelligence or other measures of "far transfer". Perspectives on Psychological Science, 11(4), 512-534. doi:10.1177/1745691616635612
  • Simons, D. J., Boot, W. R., Charness, N., Gathercole, S. E., Chabris, C. F., Hambrick, D. Z., Stine-Morrow, E. A. L. (2016). Do "brain-training" programs work? Psychological Science in the Public Interest, 17(3), 103-186. doi:10.1177/1529100616661983

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje diagnozy ani terapii psychologicznej.