Jak dziecko powinno trzymać ołówek: chwyt pisarski od pierwszych bazgrołów do szkoły

Jak wygląda wygodny chwyt

Najczęściej pokazuje się dzieciom chwyt trójpalcowy. Kciuk i palec wskazujący trzymają ołówek z dwóch stron, tuż nad zaostrzoną częścią, a środkowy podpiera go od spodu. Palec serdeczny i mały są zgięte i razem z krawędzią dłoni opierają się o kartkę. Między kciukiem a palcem wskazującym widać okrągłe okienko.

W badaniach nad pisaniem opisuje się cztery dojrzałe chwyty, czyli takie, jakimi piszą starsze dzieci i dorośli. Różnią się liczbą palców na ołówku i ułożeniem kciuka:

• Trójpalcowy dynamiczny: palce ułożone jak na rysunku, kciuk naprzeciw palca wskazującego, okienko między nimi otwarte. Przy pisaniu poruszają się palce.
• Trójpalcowy boczny: te same trzy palce, ale kciuk przylega płasko do boku palca wskazującego albo zachodzi na ołówek, więc okienko się zamyka.
• Czteropalcowy dynamiczny: kciuk, palec wskazujący i środkowy leżą na ołówku, a od spodu podpiera go palec serdeczny. Okienko między kciukiem a palcem wskazującym jest otwarte.
• Czteropalcowy boczny: cztery palce jak wyżej, ale kciuk przylega do boku palca wskazującego.

W badaniach opisanych niżej żaden z nich nie dawał szybszego ani czytelniejszego pisma niż pozostałe.

Sprawdź w minutę

Poproś dziecko, żeby narysowało rząd małych kółek albo napisało swoje imię, i popatrz z boku. Sprawdź, czy:

• dziecko widzi czubek ołówka i linię, którą rysuje,
• palce trzymają ołówek blisko czubka, tuż nad zaostrzoną częścią, a nie w połowie długości,
• dłoń i przedramię opierają się o stół,
• u pięcio- i sześciolatka przy małych kształtach ruszają się palce, a nie cała ręka od łokcia,
• ręka jest luźna: palce nie bieleją, kartka się nie dziurawi, a na odwrocie nie ma głębokich wgnieceń,
• po kilku minutach rysowania dziecko nie potrząsa ręką i nie mówi, że boli.

Jeśli większość się zgadza, chwyt działa, nawet jeśli wygląda trochę inaczej niż na rysunku. Jeśli nie, zacznijcie od sposobów na trzy palce i zabaw na dłoń.

Jak chwyt zmienia się z wiekiem

Z wiekiem ruch przenosi się od barku do palców, mniej więcej w takiej kolejności:

1. 1

   Kredka w pięści

   około 1-2 lat

   Dziecko ściska kredkę w całej dłoni, czubkiem w dół, i rysuje ruchem całej ręki od barku. Powstają zamaszyste bazgroły.

2. 2

   Palce na kredce, dłoń zwrócona w dół

   około 2-3 lat

   Kredkę trzymają już palce, ale wierzch dłoni jest skierowany do góry, a palec wskazujący często leży wyprostowany wzdłuż kredki. Ruch idzie z łokcia.

3. 3

   Trzy palce, ruch z nadgarstka

   około 3-4 lat

   Kredkę trzymają trzy palce, prawie jak u starszych dzieci, ale same palce się nie ruszają. Rysuje cała dłoń, prowadzona z nadgarstka.

4. 4

   Ruch z palców

   około 4-6 lat

   Przy małych kształtach pracują palce, a dłoń opiera się o kartkę. U wielu dzieci ten chwyt utrwala się dopiero około szóstego, siódmego roku życia.

Podany wiek jest orientacyjny. Bywa też, że to samo dziecko trzyma kredkę inaczej przy rysowaniu, a inaczej przy kolorowaniu. W amerykańskim badaniu z 1990 roku (Schneck i Henderson) obserwowano 320 dzieci w wieku od 3 do prawie 7 lat i chwyt różnił się właśnie między tymi dwoma zadaniami. Z wiekiem przybywało dzieci z dojrzałym chwytem, a u starszych często widać było dwa: trójpalcowy dynamiczny i trójpalcowy boczny.

Trzy palce czy cztery: co mówią badania

Chwyt trójpalcowy dynamiczny długo uchodził za wzorcowy i to jego zwykle pokazuje się dzieciom. Kanadyjscy badacze sprawdzili, czy dzieci, które tak trzymają ołówek, rzeczywiście piszą lepiej. Nagrali 120 uczniów czwartej klasy podczas pisania i ocenili, jak szybko i czytelnie piszą. U tych dzieci rozpoznali cztery dojrzałe chwyty opisane wyżej. Rodzaj chwytu nie miał istotnego wpływu ani na szybkość, ani na czytelność pisma.

W drugiej pracy z tego samego roku uczniowie czwartej klasy przepisywali tekst przez 10 minut, żeby ręka się zmęczyła. Po takim wysiłku pismo było mniej czytelne, a chwyt trójpalcowy dynamiczny i tym razem nie dawał przewagi nad pozostałymi trzema.

Oba badania dotyczą uczniów, którzy mieli już ukształtowany chwyt. Nie mówią nic o tym, jak uczyć przedszkolaka, ani o chwytach niedojrzałych, na przykład całą pięścią. Uczeń, który trzyma ołówek jednym z czterech dojrzałych sposobów i pisze czytelnie, nie musi więc zmieniać chwytu.

Kiedy poprawiać, a kiedy zostawić

• Maluchy do około 4 lat

  Nie poprawiaj palców. Kredka w pięści to u dwulatka zwykły widok. Na tym etapie liczy się to, żeby dziecko dużo rysowało i lepiło. Dawaj mu kredki, kredę na chodnik i farby do malowania palcami.

• Przedszkolaki 4-6 lat

  To dobry czas, żeby pokazać chwyt trzema palcami, bo dziecko jeszcze niewiele pisze i nawyk nie jest utrwalony. Pokaż chwyt na swojej dłoni i daj dziecku spróbować. Zamiast poprawiać przy każdej kresce, zmieniaj narzędzia i ustawienie kartki: daj krótką kredkę albo przyklej kartkę do ściany. Podpowiadaj jedną rzecz naraz, najlepiej na początku rysowania, a potem pozwól rysować w spokoju.

• Uczniowie

  Jeśli chwyt jest jednym z czterech dojrzałych, pismo da się przeczytać, dziecko nadąża za klasą, a ręka nie boli, zostaw go. Zmiana utrwalonego chwytu to dla ucznia dużo pracy, bo przy każdym pisaniu trzeba o niej pamiętać. Ma sens wtedy, gdy obecny chwyt przeszkadza: ręka boli, szybko się męczy albo pisma nie da się odczytać.

Cztery sposoby na trzy palce

Wybierz jeden i stosujcie go przez kilka dni, zanim dołożycie następny. Jeśli któryś dziecku nie pasuje, spróbujcie innego.

Zabawy na dłoń i palce

Przy pisaniu dłoń dzieli pracę: kciuk, palec wskazujący i środkowy prowadzą ołówek, a serdeczny i mały razem z krawędzią dłoni dają oparcie. Do tego potrzeba trochę siły w palcach. Obie te rzeczy dziecko ćwiczy w zwykłych zabawach. Przed rysowaniem wystarczą dwie albo trzy, razem kilka minut.

• Kulki z plasteliny

  Toczcie kulki wielkości ziarnka grochu samymi opuszkami kciuka, palca wskazującego i środkowego. Z kulek zróbcie oczy dla gąsienicy z wałeczka.

• Skarby w plastelinie

  Schowaj w kuli plasteliny kilka koralików albo guzików. Dziecko wydłubuje je palcami.

• Klamerki

  Przypinajcie klamerki do brzegu miski albo kartonu, raz kciukiem i palcem wskazującym, raz kciukiem i środkowym. Albo przenoście klamerką kulki waty z talerza do kubka.

• Darcie papieru

  Drzyjcie gazetę na paski, a paski na małe kawałki. Z kawałków przyklejonych na kartkę powstaje obrazek.

• Szczypce i pęseta

  Przenoście fasolki, makaron albo pompony z miseczki do miseczki. Młodszym dzieciom łatwiej idzie kuchennymi szczypcami, starszym pęsetą.

• Skarbonka

  Wytnijcie szczelinę w pudełku po butach i wrzucajcie do niej po kolei guziki albo monety. Trudniejsza wersja: dziecko trzyma kilka monet w dłoni i po jednej przesuwa je palcami do szczeliny, bez pomocy drugiej ręki.

• Spryskiwacz

  Spryskiwaczem do kwiatów podlewajcie rośliny albo zmywajcie rysunek kredą z tablicy. Naciskanie spustu ćwiczy siłę palców.

• Na co dzień

  Smarowanie kanapki nożem, odkręcanie słoika, zapinanie guzików, wyciskanie gąbki w kąpieli. Pozwól dziecku robić to samodzielnie, nawet jeśli trwa to dłużej.

Plastelina i klamerki dobrze sprawdzają się jako rozgrzewka przed kartą pracy. Resztę róbcie przy okazji, w ciągu dnia, bez siadania do ćwiczeń.

Za mocny albo za słaby nacisk

Dziecko, które bardzo mocno przyciska ołówek, szybko się męczy, a kartka się drze. Pomaga miękki ołówek, oznaczony B albo 2B, który zostawia ciemną linię bez dociskania. Starszym dzieciom można dać ołówek automatyczny: przy zbyt mocnym nacisku grafit się łamie, więc dziecko samo widzi, kiedy przesadza. Między rzędami szlaczka róbcie przerwę na potrząśnięcie dłońmi.

Przy bardzo słabym nacisku linia jest ledwie widoczna. Wtedy lepiej sprawdzają się kredki świecowe i flamastry, które dają mocny ślad bez wysiłku, a do tego zabawy na siłę dłoni: plastelina, klamerki, spryskiwacz.

Przy stole

• Stopy oparte na podłodze. Gdy nie sięgają, podstaw pudełko albo stabilny podnóżek.
• Blat mniej więcej na wysokości łokcia. Za wysoki unosi bark, przy za niskim dziecko się garbi.
• Druga ręka przytrzymuje kartkę.
• Kartka leży lekko skośnie. U dziecka praworęcznego obróć ją trochę w lewo, przeciwnie do ruchu wskazówek zegara.
• Światło pada z boku, tak żeby ręka nie rzucała cienia na linię. U dziecka praworęcznego z lewej strony.

Dziecko leworęczne

Nie namawiaj dziecka do pisania prawą ręką. Wystarczy inaczej ustawić kartkę i miejsce przy stole:

• Kartka leży trochę na lewo od środka ciała i jest obrócona w prawo, zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Dziecko widzi wtedy, co pisze, i nie musi zawijać nadgarstka nad linią.
• Palce trzymają ołówek odrobinę dalej od czubka niż u dzieci praworęcznych, żeby dłoń nie zasłaniała linii.
• Światło pada z prawej strony.
• Przy wspólnym stole dziecko siada po lewej stronie osoby praworęcznej, żeby łokcie się nie zderzały.
• Ołówek albo szybko schnący długopis mniej się rozmazuje pod dłonią niż pióro.
• Szlaczki i litery nadal biegną od lewej do prawej.

Kiedy porozmawiać ze specjalistą

Do specjalisty warto pójść, gdy sześciolatek nadal trzyma kredkę całą pięścią albo ciągle przekłada ją z ręki do ręki, gdy rysowanie boli albo ręka męczy się po kilku minutach. Także wtedy, gdy dziecko unika wszystkiego, co robi się rękami, również lepienia i zapinania guzików, albo gdy nauczyciel mówi, że pismo i rysunki bardzo odstają od tego, co robią rówieśnicy. Bezpłatnie i bez skierowania przyjmie was poradnia psychologiczno-pedagogiczna. Przy bólu, drżeniu ręki albo wyraźnej różnicy między prawą a lewą stroną ciała zacznij od pediatry. Na wizytę weźcie kilka rysunków z różnych dni.

Karty do druku i gry

Prowadzenie ołówka ćwiczą darmowe karty do druku: labirynty, połącz kropki i dyktando graficzne. Przedszkolakowi wystarczy jedna karta dziennie. Labirynt można najpierw przejść palcem, a dopiero potem ołówkiem albo krótką kredką. Sześciolatkowi przyda się też strona „Ręka i ołówek” z pakietu kart przed pierwszą klasą. O tym, co jeszcze pomaga przed szkołą, piszę w artykule o gotowości szkolnej.

Szlaczki, pętelki i drogi ułożone od najłatwiejszych są w zeszycie Grafomotoryka i szlaczki. Do zeszytu jest darmowy mini-poradnik z rysunkiem chwytu, dziesięcioma zabawami na rozgrzewkę dłoni i trzema przykładowymi stronami ćwiczeń.

Chwytu nie da się poćwiczyć na ekranie, bo palec przesuwany po szybie pracuje inaczej niż palce na ołówku. Dwie gry mogą być dodatkiem do kart: ćwiczą kierunki i symetrię, które wracają potem na kartce w kratkę. Obie należą do planu Premium. Na darmowym koncie codziennie otwiera się jedna Gra dnia z Premium, a 3 gry są dostępne bez opłat.