Dziecko zapomina polecenia: pamięć robocza w praktyce
„Umyj ręce, weź plecak i przynieś mi dzienniczek.” Po minucie dziecko wraca z czystymi rękami, ale bez plecaka i bez dzienniczka. Albo staje w przedpokoju i nie pamięta, po co przyszło. Najczęściej to nie złośliwość ani „niesłuchanie”, tylko pamięć robocza, która w dzieciństwie ma jeszcze niewielką pojemność. Niżej wyjaśniam, jak ona działa, jak mówić, żeby polecenie zostało w głowie, jakie zabawy pomagają to ćwiczyć i kiedy warto skonsultować się ze specjalistą.
mgr Bartłomiej Kolawa, psycholog
Aktualizacja: ok. 10 min czytania
Pamięć robocza u dziecka: jak działa i jak rośnie
W 1974 roku Alan Baddeley i Graham Hitch opisali pamięć roboczą: system, który przez krótki czas przechowuje informacje i pozwala na nich pracować. Można ją sobie wyobrazić jako mały notes w głowie. Ma on osobne miejsce na słowa i dźwięki, nazywane pętlą fonologiczną (to tam trafia polecenie, które dziecko słyszy), osobne na obrazy i położenie rzeczy, a nad wszystkim czuwa część, która kieruje uwagą.
U dziecka pamięć robocza pracuje przez cały dzień: przy poleceniu w kilku krokach, przy liczeniu w pamięci, przy czytaniu dłuższego zdania, a nawet przy zabawie z zasadami, które trzeba pamiętać. Nie jest tym samym co pamięć do faktów i wydarzeń. Trzyma informację tylko przez chwilę, dopóki jest potrzebna.
Słowa w tym notesie szybko się zacierają, chyba że powtarzamy je w myślach. Dorośli robią to odruchowo. Młodsze dzieci robią to rzadziej, więc polecenie usłyszane w przedpokoju może zniknąć, zanim dziecko dojdzie do swojego pokoju. Do tego wykonywanie pierwszego kroku też zajmuje miejsce w notesie: kiedy dziecko myje ręce, reszta polecenia musi czekać, i często nie doczekuje.
Pojemność pamięci roboczej rośnie przez całe dzieciństwo. Badanie Susan Gathercole i współpracowników (2004) pokazało, że wyniki w zadaniach na pamięć roboczą systematycznie rosną od 4. do 15. roku życia. Ośmiolatek z natury pomieści w głowie mniej niż dorosły, a różnice między dziećmi w tym samym wieku bywają duże.
Co się dzieje, gdy dziecko zapomina polecenia
Gathercole i Tracy Alloway, obserwując uczniów w brytyjskich szkołach, zauważyły, że dzieci ze słabszą pamięcią roboczą często gubią wieloetapowe polecenia, tracą miejsce w zadaniu i porzucają je w połowie. Nauczyciele rzadko opisywali je jako dzieci ze słabą pamięcią. Częściej mówili, że nie uważają albo nie słuchają.
Nie usłyszało, nie zrozumiało, zapomniało czy nie chce?
Z boku te cztery sytuacje wyglądają tak samo: polecenie nie zostało wykonane. Każda wymaga jednak innej odpowiedzi.
Nie usłyszało
Uwaga była gdzie indziej: bajka, klocki, rozmowa z rodzeństwem. Polecenie padło z drugiego pokoju.
Co pomaga: Najpierw kontakt, potem polecenie.
Nie zrozumiało
W poleceniu były słowa, których dziecko jeszcze nie rozumie pewnie: „pod spodem”, „oprócz”, „zanim”.
Co pomaga: Prostsze słowa i pokazanie. Jeśli zdarza się często, warto porozmawiać z logopedą.
Zapomniało
Wykonało pierwszy krok, a reszta zniknęła po drodze. Najczęstszy scenariusz przy dłuższych poleceniach.
Co pomaga: Krócej, po kolei, z obrazkową listą.
Nie chce
Pamięta dokładnie, co ma zrobić, ale nie robi. To inna sprawa i wymaga innej rozmowy.
Co pomaga: Poproś o powtórzenie polecenia, żeby sprawdzić, czy dziecko je usłyszało i zapamiętało.
Co jest typowe dla wieku
- przedszkolaki i młodsi uczniowie gubią dłuższe polecenia, zwłaszcza gdy są czymś zajęci,
- dzieci zapominają częściej, gdy są zmęczone, głodne albo podekscytowane,
- polecenia rzucone w biegu, z drugiego pokoju, gubią wszyscy, także dorośli,
- to samo dziecko może świetnie pamiętać ulubione tematy i gubić codzienne polecenia.
8 sposobów i zabaw, które pomagają w domu
Pierwsze sześć to zmiany w sposobie mówienia i organizacji dnia. Nie powiększają pamięci roboczej, ale sprawiają, że polecenie się w niej mieści. Dwa ostatnie to zabawy, w których dziecko ćwiczy słuchanie i wykonywanie poleceń po kolei.
Najpierw kontakt, potem polecenie
uwaga
Polecenie, które nie przebiło się przez bajkę albo zabawę, nie ma szansy trafić do pamięci. Kilka sekund na kontakt oszczędza kilku powtórzeń.
- Podejdź do dziecka zamiast wołać z drugiego pokoju.
- Powiedz imię i poczekaj, aż dziecko spojrzy. U młodszych dzieci pomaga dotknięcie ramienia.
- Przy ekranie: zatrzymaj bajkę na czas polecenia. Dzięki temu dziecko może skupić się na tym, co mówisz.
- Mów spokojnie i zwykłym głosem. Głośniej nie znaczy wyraźniej.
Krótko i w kolejności wykonywania
pamięć robocza
Każdy dodatkowy krok to kolejna rzecz w notesie, który szybko się przepełnia. Kolejność w zdaniu powinna odpowiadać kolejności działania.
- Jeden albo dwa kroki naraz: „Umyj ręce i usiądź do stołu”. Kolejne kroki dopiero, gdy te są zrobione.
- Słowa porządkujące: „najpierw”, „potem”, „na końcu”.
- Kolejność zgodna z działaniem. Zdanie „Zanim założysz buty, weź czapkę” jest trudniejsze niż „Weź czapkę, potem załóż buty”.
- Bez dodatkowych wyjaśnień w środku polecenia. Uzasadnienie może być przed nim albo po nim.
„Powiedz mi, co masz zrobić”
sprawdzenie
Pięć sekund, które od razu pokazują, co z polecenia zostało w głowie. Powtórzenie na głos dodatkowo pomaga je utrwalić.
- Po poleceniu poproś, żeby dziecko powtórzyło je własnymi słowami.
- Jeśli czegoś brakuje, powtórz tylko tę brakującą część.
- Doceń dobre powtórzenie: „Wszystkie trzy rzeczy, zgadza się”.
Wskazówka: Sprawdźcie razem, czy wszystkie kroki są jasne.
Lista z obrazkami
wsparcie wzrokowe
To, co jest zapisane albo narysowane, nie musi mieścić się w głowie. Lista działa też wtedy, gdy dorosłego nie ma obok.
- Narysujcie razem kroki poranka albo wieczoru: toaleta, ubranie, śniadanie, zęby, plecak.
- Powieście listę tam, gdzie te rzeczy się dzieją: na lodówce, na drzwiach łazienki.
- Dziecko odhacza kroki albo przesuwa klamerkę na kolejny obrazek.
- Zamiast przypominać, wskaż listę: „Sprawdź, co teraz”.
Wskazówka: Starsze dzieci mogą zamiast obrazków używać krótkiej listy słów albo kalendarza w zeszycie.
Pokaż, nie tylko powiedz
dwie ścieżki
Według modelu Baddeleya i Hitcha słowa i obrazy trafiają do dwóch różnych części pamięci roboczej. Gdy polecenie idzie obiema drogami, łatwiej je utrzymać.
- Wskaż palcem, o czym mowa: „Ten plecak, na tę półkę”.
- Pokaż przedmiot, który dziecko ma przynieść, albo podobny.
- Przy nowym zadaniu zróbcie pierwszy krok razem, a kolejny dziecko robi samo.
Sposoby na zapamiętanie
strategie
Starsze dzieci i dorośli sami powtarzają w myślach to, co mają zapamiętać. Młodsze dzieci robią to rzadziej i warto im ten sposób pokazać.
- Powtarzanie po drodze: dziecko szepcze polecenie, idąc do pokoju.
- Liczenie na palcach: „Trzy rzeczy: kciuk to plecak, drugi palec to kurtka, trzeci to czapka”.
- Wyobrażenie sobie siebie robiącego kolejne kroki, zanim się zacznie.
- U starszych dzieci zapisywanie: kalendarz, zeszyt, karteczka w piórniku.
Wskazówka: Po udanej próbie zapytaj: „Jaki masz sposób, żeby to zapamiętać?”. Nazwany sposób łatwiej użyć następnym razem.
Zabawa: robot wykonuje polecenia
ćwiczenie w zabawie
W roli robota dziecko ćwiczy słuchanie i wykonywanie poleceń po kolei.
- Dziecko jest robotem, który robi dokładnie to, co słyszy, i w tej samej kolejności.
- Zacznij od dwóch kroków: „Dwa kroki do przodu, dotknij drzwi”.
- Gdy się udaje, dodaj trzeci i czwarty: „…obróć się i usiądź na podłodze”.
- Zamiana ról: teraz dziecko programuje dorosłego. Pomyłki dorosłego są mile widziane.
Trudniej: Starsze dzieci: polecenia z warunkiem, na przykład „jeśli drzwi są otwarte, zamknij je, a jeśli zamknięte, zapukaj”.
Zabawa: przynieś z kuchni
ćwiczenie w zabawie
Prawdziwy spacer z poleceniem w głowie, z natychmiastowym sprawdzeniem i bez listy na papierze.
- Poproś o trzy rzeczy z kuchni, na przykład łyżkę, jabłko i serwetkę. Bez zapisywania.
- Po powrocie sprawdzacie razem, co jest, a czego brakuje.
- Gdy trzy rzeczy wychodzą pewnie, dodaj czwartą albo polecenie o kolejności: „najpierw połóż łyżkę, potem jabłko”.
Więcej: Więcej zabaw na pamięć, podzielonych według wieku, znajdziesz w artykule ćwiczenia na pamięć dla dzieci.
O czym porozmawiać z nauczycielem
W klasie poleceń jest więcej, a dorosły jeden na kilkanaście czy kilkadziesiąt dzieci. Gathercole i Alloway radzą nauczycielom zmniejszać obciążenie pamięci roboczej zamiast oczekiwać, że dziecko je udźwignie. Proste rzeczy, o które można poprosić:
- prośba, żeby ważne polecenia i zadanie domowe były zapisane na tablicy albo w dzienniku,
- miejsce blisko nauczyciela, gdzie łatwiej o kontakt wzrokowy,
- krótkie sprawdzenie, czy dziecko zapisało, co było zadane,
- polecenia do dłuższych zadań podane w punktach.
Więcej o pomocy przy nauce w domu piszę w artykule jak pomóc dziecku w nauce w domu.
Kiedy warto skonsultować się ze specjalistą
Warto poprosić o konsultację, gdy:
- trudności są wyraźnie większe niż u rówieśników i trwają od kilku miesięcy,
- dziecko często nie rozumie tego, co się do niego mówi, także krótkich zdań, albo samo mówi wyraźnie mniej lub inaczej niż rówieśnicy,
- często dopytuje „co?”, podgłaśnia telewizor, nie reaguje na imię z drugiego pokoju,
- zapominanie łączy się z kłopotami z uwagą w wielu sytuacjach, nie tylko przy poleceniach,
- pojawiają się trudności w nauce czytania, pisania albo liczenia,
- dziecko słyszy przez to ciągłe uwagi i zaczyna mówić o sobie źle.
Przy podejrzeniu kłopotów ze słuchem pierwszy krok to pediatra, który może skierować na badanie słuchu. Przy trudnościach z rozumieniem albo mówieniem pomocny będzie logopeda. Pamięć, uwagę i przyczyny trudności w nauce ocenia poradnia psychologiczno-pedagogiczna, która jest bezpłatna i nie wymaga skierowania. Pierwszą rozmowę warto odbyć też z wychowawcą albo pedagogiem szkolnym, żeby porównać obserwacje z domu i z klasy.
Jeśli do zapominania dochodzą kłopoty z utrzymaniem uwagi, zajrzyj do artykułu dziecko nie może się skupić na nauce, a jeśli z czytaniem, do tekstu o dysleksji i pamięci roboczej.
Jak NeuroZabawy mogą pomóc w ćwiczeniu
Kilka gier w NeuroZabawach to w gruncie rzeczy zabawy w zapamiętywanie po kolei, takie jak robot czy przynoszenie z kuchni, tyle że poziom dopasowuje się sam: rośnie po sukcesach i spada po porażkach. Sesja trwa kilka minut. To ćwiczenie, a nie terapia.
Chór zwierzakówPremium5-12 latzwierzaki śpiewają melodię, a dziecko powtarza ją po kolei; z każdą dobrą odpowiedzią melodia rośnie
Zobacz, jak działa Chór zwierzaków
Świecące kamieniePremium5-12 latkamienie rozbłyskują po kolei, a dziecko odtwarza trasę; zapamiętywanie kolejności w przestrzeni
Zobacz, jak działa Świecące kamienie
Pokój NeurkaPremium7-10 latdziecko słucha, gdzie ma stać zabawka („nad oknem, pod zegarem”), i ją tam stawia; słuchanie polecenia do końca
Zobacz, jak działa Pokój Neurka
Badania Moniki Melby-Lervåg, Charlesa Hulme i Thomasa Redicka pokazują, że trening pamięci roboczej poprawia głównie ćwiczone zadania i nie podnosi inteligencji. Dziecko może coraz lepiej powtarzać melodię w grze, a w domu nadal potrzebować krótkich poleceń i listy na lodówce.
Najczęstsze pytania rodziców
Ile kroków polecenia powinno zapamiętać dziecko w danym wieku?
Nie ma jednej liczby kroków odpowiedniej dla wszystkich dzieci w danym wieku. Pojemność pamięci roboczej rośnie przez całe dzieciństwo i różni się między dziećmi w tym samym wieku. Lepszym punktem odniesienia jest porównanie z rówieśnikami, o które można zapytać nauczyciela, i to, czy krótkie polecenia dziecko wykonuje bez kłopotu.
Czy dziecko, które zapomina polecenia, ma ADHD?
Nie musi. Słabsza pamięć robocza często towarzyszy ADHD, ale występuje też u dzieci bez żadnej diagnozy. Zapominanie może mieć też inne przyczyny: zmęczenie, kłopoty ze słuchem, trudności z rozumieniem mowy. O rozpoznaniu decyduje specjalista po badaniu.
Czy pomaga powtarzanie polecenia głośniej?
Zwykle nie. Jeśli dziecko usłyszało, ale polecenie nie zmieściło się w pamięci roboczej, głośniejsze powtórzenie niczego nie zmienia, a podnosi napięcie. Lepiej działa podzielenie polecenia na krótsze części i poproszenie, żeby dziecko powtórzyło je własnymi słowami.
Czy pamięć roboczą da się wytrenować?
Ćwiczenia poprawiają wyniki w zadaniach, które się ćwiczy, i w zadaniach bardzo podobnych. Przegląd badań Melby-Lervåg i Hulme z 2013 roku pokazał jednak, że efekt rzadko przenosi się na naukę czy codzienne funkcjonowanie. Dlatego największą różnicę robią zwykle zmiany w sposobie mówienia i organizacji dnia, a zabawy na pamięć są przyjemnym dodatkiem.
Dlaczego dziecko pamięta wszystko o dinozaurach, a zapomina, co miało przynieść?
Bo to dwa różne rodzaje pamięci. Wiedza o dinozaurach to pamięć długotrwała, budowana latami przez zainteresowanie i powtarzanie. Polecenie to pamięć robocza, która trzyma informację tylko przez chwilę i łatwo ją traci, gdy coś odwróci uwagę. Świetna pamięć do ulubionych tematów nie wyklucza słabszej pamięci roboczej.
Zapamiętywanie po kolei, w formie zabawy
Chór zwierzaków, gra na pamięć słuchową i kolejność, jest w Premium. Konto zakłada się bez opłat, a codziennie otwiera się w nim jedna Gra dnia z Premium.
Zacznij za darmo →Czytaj dalej
Źródła
- Baddeley, A. D., Hitch, G. (1974). Working memory. W: G. H. Bower (red.), The psychology of learning and motivation (t. 8, s. 47-89). Academic Press.
- Gathercole, S. E., Pickering, S. J., Ambridge, B., Wearing, H. (2004). The structure of working memory from 4 to 15 years of age. Developmental Psychology, 40(2), 177-190. doi:10.1037/0012-1649.40.2.177
- Gathercole, S. E., Alloway, T. P. (2008). Working memory and learning: A practical guide for teachers. SAGE.
- Melby-Lervåg, M., Hulme, C. (2013). Is working memory training effective? A meta-analytic review. Developmental Psychology, 49(2), 270-291. doi:10.1037/a0028228
- Melby-Lervåg, M., Redick, T. S., Hulme, C. (2016). Working memory training does not improve performance on measures of intelligence or other measures of "far transfer". Perspectives on Psychological Science, 11(4), 512-534. doi:10.1177/1745691616635612
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje diagnozy ani terapii psychologicznej.