Pętla fonologiczna: co to jest i jak ją ćwiczyć u dziecka
Określenie „pętla fonologiczna” pojawia się w opiniach z poradni, w tekstach o dysleksji i w rozmowach z logopedą. Opisuje to, jak dziecko przez kilka sekund trzyma w głowie usłyszane słowa.
mgr Bartłomiej Kolawa, psycholog
Aktualizacja: ok. 7 min czytania
Model pamięci roboczej Baddeleya i Hitcha
W 1974 roku Alan Baddeley i Graham Hitch zaproponowali, żeby pamięć krótkotrwałą traktować nie jak jeden magazyn, ale jak system kilku współpracujących części. Nazwali go pamięcią roboczą, bo służy nie tylko do przechowywania, ale też do pracy na informacjach: liczenia w pamięci, rozumienia zdania, planowania. Model z czasem uzupełniano i dziś opisuje się w nim cztery elementy.
Pętla fonologiczna
Słowa, cyfry i inne dźwięki mowy. Tu trafia polecenie, które dziecko słyszy, i nowe słowo, którego się uczy.
Notes wzrokowo-przestrzenny
Obrazy, kształty i położenie rzeczy. Tu dziecko trzyma drogę do łazienki albo układ klocków do odtworzenia.
Centralny system wykonawczy
Kieruje uwagą i decyduje, czym się teraz zajmujemy. Pracuje, gdy trzeba coś w pamięci przestawić, na przykład powtórzyć cyfry od końca.
Bufor epizodyczny
Dodany przez Baddeleya w 2000 roku. Łączy informacje z różnych źródeł i z pamięci długotrwałej w jedną całość.
Co robi pętla fonologiczna
Pętla fonologiczna ma dwa elementy. Pierwszy to krótki magazyn dźwięków mowy, w którym ślad zaciera się w ciągu kilku sekund. Drugi to powtarzanie w myślach, takie jak przy powtarzaniu sobie numeru telefonu, które ten ślad odświeża. Dopóki powtarzamy, informacja zostaje. Gdy coś przerwie powtarzanie, znika.
Baddeley, Thomson i Buchanan (1975) pokazali, że ludzie zapamiętują mniej długich słów niż krótkich. Pojemność pętli zależy więc nie tylko od liczby elementów, ale też od tego, ile czasu zajmuje ich wypowiedzenie. Dlatego „kot, dom, las” łatwiej powtórzyć niż „hipopotam, telewizor, parasolka”.
U dzieci ta część pamięci dopiero się rozwija. Badanie Susan Gathercole i współpracowników (2004) pokazało, że wyniki w zadaniach na pamięć roboczą systematycznie rosną od 4. do 15. roku życia. Młodsze dzieci rzadko też same powtarzają w myślach to, co mają zapamiętać. Ten sposób pojawia się częściej u dzieci w wieku szkolnym, a wcześniej warto go po prostu pokazać.
Dlaczego pętla fonologiczna jest ważna
Nauka nowych słów
Nowe słowo trzeba usłyszeć i przytrzymać w pamięci na tyle długo, żeby mogło trafić do pamięci długotrwałej. Susan Gathercole i Alan Baddeley (1989) obserwowali dzieci przez rok i stwierdzili, że te, które lepiej powtarzały słowa bez znaczenia, później lepiej przyswajały nowe słownictwo. Baddeley, Gathercole i Papagno (1998) opisali pętlę fonologiczną jako narzędzie do nauki języka, także obcego.
Czytanie
Początkujący czytelnik składa słowo z kolejnych głosek. Musi przy tym pamiętać pierwsze głoski, kiedy odczytuje ostatnie, a potem pamiętać początek zdania, kiedy dochodzi do jego końca. U wielu dzieci z dysleksją pętla fonologiczna działa słabiej, o czym piszę szerzej w artykule dysleksja a pamięć robocza.
Polecenia i liczenie w pamięci
Polecenie usłyszane w przedpokoju trzeba utrzymać, zanim zostanie wykonane. Przy zadaniu z treścią podanym ustnie trzeba pamiętać dane podczas obliczeń. Gathercole i Alloway (2008) opisują, że dzieci ze słabszą pamięcią roboczą często gubią wieloetapowe polecenia i porzucają zadania w połowie, a dorośli biorą to za nieuwagę.
Co można zauważyć w domu
Poniższe sytuacje mogą sugerować, że dziecku trudniej utrzymać w głowie dźwięki mowy. Same w sobie niczego nie przesądzają: każda z nich zdarza się każdemu dziecku, a częste mogą mieć różne przyczyny, od zmęczenia po kłopoty ze słuchem. Dziecko:
- gubi dłuższe polecenia podane ustnie, a krótkie wykonuje bez kłopotu,
- z trudem powtarza nowe, dłuższe słowa i często je przekręca,
- długo uczy się wierszyków i piosenek w porównaniu z rówieśnikami,
- przy czytaniu głoska po głosce zapomina początek słowa, zanim dojdzie do końca,
- myli kolejność cyfr przy przepisywaniu numeru telefonu albo liczby podyktowanej na głos.
Znaczenie ma to, czy takie sytuacje powtarzają się wyraźnie częściej niż u rówieśników i czy utrzymują się przez kolejne miesiące.
Jak ćwiczyć pętlę fonologiczną: 7 zabaw
Wszystkie zabawy trwają kilka minut i nie wymagają przygotowania. Najlepiej sprawdzają się w drodze, przy gotowaniu albo przed snem.
Powtarzanie sekwencji
pojemność
Najprostsze zadanie na pętlę fonologiczną: usłyszeć kilka elementów i powtórzyć je w tej samej kolejności.
- Zacznij od trzech słów z jednej kategorii: „kot, pies, koza”. Dziecko powtarza.
- Gdy wychodzi pewnie, dodaj czwarte słowo, potem piąte.
- Zabawa „Pakuję walizkę”: każdy dodaje jedną rzecz i powtarza całą listę od początku.
- Starsze dzieci: cyfry zamiast słów, na przykład udawany numer telefonu.
Trudniej: Krótkie słowa łatwiej utrzymać niż długie. Utrudnieniem może być więc nie tylko dłuższa lista, ale też dłuższe słowa: „hipopotam, krokodyl, kangur”.
Rytm do powtórzenia
kolejność dźwięków
Rytm to sekwencja dźwięków bez słów. Dziecko musi go usłyszeć, przytrzymać i odtworzyć w tej samej kolejności.
- Wyklaszcz krótki rytm: dwa szybkie klaśnięcia i jedno wolne.
- Dziecko powtarza. Potem zamiana ról.
- Dołóż tupnięcie albo uderzenie w kolana, żeby rytm miał dwa rodzaje dźwięków.
Rymy i sylaby
dźwięki w słowie
Szukanie rymu albo wyklaskiwanie sylab wymaga przytrzymania brzmienia słowa i pracy na nim. To też ćwiczenie świadomości fonologicznej, na której opiera się czytanie.
- Przy gotowaniu: „Co się rymuje z garnek?”. Wymyślone słowa też się liczą.
- Wyklaskiwanie sylab w imionach domowników: „Ma-ry-sia”, „Ja-nek”.
- Starsze dzieci: ile głosek ma słowo „kot”, a ile „kotek”?
Słowa kosmitów
nowe słowa
Słowo, którego dziecko nigdy nie słyszało, trzeba utrzymać wyłącznie w pętli fonologicznej, bo nie ma go jeszcze w pamięci długotrwałej. Dokładnie tak uczymy się nowych wyrazów.
- Zabawa w język z innej planety: mówisz słowa, których nie ma po polsku, na przykład „bramo”, „tisolek”, „pandureta”.
- Dziecko powtarza je jak najdokładniej.
- Potem dziecko wymyśla słowa dla Ciebie.
Wskazówka: Gdy dziecko pomyli się w wymyślonym słowie, nie poprawiaj na siłę. Powtórz je jeszcze raz wyraźnie i daj drugą szansę.
Wierszyki i piosenki
utrwalanie
Rytm i rym ułatwiają zapamiętanie, a powtarzanie tekstu na głos to naturalne ćwiczenie pętli fonologicznej, bez poczucia, że to nauka.
- Krótki wierszyk uczony po jednym wersie, za każdym razem od początku.
- Piosenka z wyliczanką, w której każda zwrotka coś dodaje.
- Rodzinny konkurs: kto powie dłuższą wyliczankę bez pomyłki.
Liczby wspak
8-12 lat
Powtórzenie cyfr od końca to zadanie trudniejsze niż zwykłe powtarzanie. Oprócz pętli fonologicznej angażuje centralny system wykonawczy, bo cyfry trzeba w głowie przestawić.
- Mówisz trzy cyfry: „4, 7, 2”. Dziecko odpowiada: „2, 7, 4”.
- Po kilku udanych próbach cztery cyfry, potem pięć.
- Wersja ze słowami: dziecko podaje listę zakupów od końca.
Powtarzanie szeptem
strategia
Starsze dzieci i dorośli odświeżają pętlę fonologiczną, powtarzając w myślach. Młodsze dzieci robią to rzadziej i warto im ten sposób pokazać wprost.
- Przy poleceniu do wykonania w innym pokoju: „Powtarzaj sobie szeptem po drodze”.
- Po powrocie zapytaj, czy pomogło. Nazwany sposób łatwiej wykorzystać następnym razem.
Więcej: Więcej o tym, jak mówić, żeby polecenie zostało w głowie, piszę w artykule dziecko zapomina polecenia.
Metaanaliza Moniki Melby-Lervåg i Charlesa Hulme (2013) pokazała, że trening pamięci roboczej poprawia głównie ćwiczone zadania, a na czytanie przenosi się słabo. Przy trudnościach z czytaniem najlepiej udokumentowaną pomocą jest praca nad głoskami i samo czytanie. Jak to robić w domu, krok po kroku, opisuję w artykule słuch fonemowy: ćwiczenia i zabawy. Zabawy pamięciowe mogą uzupełniać tę pracę. Więcej pomysłów na różne rodzaje pamięci jest w artykule ćwiczenia na pamięć dla dzieci, a o innych funkcjach poznawczych w tekście trening funkcji poznawczych u dzieci.
Kiedy warto skonsultować się ze specjalistą
Gdy opisane wyżej sytuacje są częste, utrzymują się miesiącami albo idą w parze z kłopotami w nauce czytania, warto poprosić o konsultację. Przy podejrzeniu kłopotów ze słuchem pierwszym krokiem jest pediatra, który może skierować na badanie słuchu. Przy trudnościach z mówieniem i rozumieniem mowy pomoże logopeda. Pamięć, uwagę i przyczyny trudności w nauce ocenia poradnia psychologiczno-pedagogiczna, która jest bezpłatna i nie wymaga skierowania.
Gry, w których dziecko ćwiczy słuchanie po kolei
W kilku grach NeuroZabaw dziecko słucha sekwencji dźwięków albo pracuje na brzmieniu słów. Poziom dopasowuje się sam, a sesja trwa kilka minut. To ćwiczenie, a nie terapia.
OrkiestraPremium5-12 latzwierzęca orkiestra gra melodię, a dziecko odtwarza kolejność instrumentów; sekwencja dźwięków
Zobacz, jak działa Orkiestra
Chór zwierzakówPremium5-12 latzwierzaki śpiewają, a dziecko powtarza melodię po kolei; z każdą dobrą odpowiedzią melodia rośnie
Zobacz, jak działa Chór zwierzaków
Rymowy sznurekPremium5-9 latdobieranie słów do rymu; przytrzymanie brzmienia słowa i porównanie go z innym
Zobacz, jak działa Rymowy sznurek
Pociąg sylabPremium5-9 latwyklaskiwanie sylab i liczenie ich w słowie; dzielenie słowa na części
Zobacz, jak działa Pociąg sylab
Wszystkie gry tego rodzaju są opisane na stronach gry na pamięć dla dzieci i gry językowe dla dzieci.
Najczęstsze pytania rodziców
Co to jest pętla fonologiczna?
To część pamięci roboczej opisana przez Alana Baddeleya i Grahama Hitcha w 1974 roku. Przez kilka sekund przechowuje dźwięki mowy, na przykład usłyszane polecenie albo nowe słowo, i pozwala je odświeżać przez powtarzanie w myślach.
Czym różni się pętla fonologiczna od świadomości fonologicznej?
Pętla fonologiczna to pamięć: ile dźwięków mowy dziecko utrzyma w głowie i jak długo. Świadomość fonologiczna to umiejętność dostrzegania budowy słowa: sylab, głosek, rymów. Obie są potrzebne przy nauce czytania i często ćwiczy się je w tych samych zabawach, ale to dwie różne rzeczy.
Jak sprawdzić pętlę fonologiczną u dziecka?
Psycholog używa do tego zadań wystandaryzowanych, na przykład powtarzania cyfr albo słów bez znaczenia, i porównuje wynik z normami dla wieku. W domu nie da się tego zrobić rzetelnie. Można natomiast zauważyć, że dziecko wyraźnie częściej niż rówieśnicy gubi polecenia albo przekręca nowe słowa, i porozmawiać o tym w poradni.
Czy słaba pętla fonologiczna oznacza dysleksję?
Nie. U wielu dzieci z dysleksją pętla fonologiczna rzeczywiście działa słabiej, ale słabszy wynik w zadaniach pamięciowych zdarza się też u dzieci, które czytają bez kłopotu. Dysleksję rozpoznaje specjalista po pełnym badaniu, a nie po jednym rodzaju zadania.
Czy pętlę fonologiczną da się wytrenować?
Ćwiczenia poprawiają wyniki w zadaniach, które się ćwiczy, i w bardzo podobnych. Metaanaliza Melby-Lervåg i Hulme z 2013 roku pokazała, że na czytanie przenoszą się słabo. Zabawy na pamięć słuchową warto więc łączyć z ćwiczeniem głosek, wspólnym czytaniem i wspieraniem dziecka w codziennych sytuacjach.
Słuchanie i powtarzanie, w formie zabawy
Chór zwierzaków, gra na powtarzanie melodii po kolei, jest w Premium. Konto zakłada się bez opłat: darmowe gry ćwiczą uwagę, logiczne myślenie i szybkość reakcji, a codziennie otwiera się też jedna Gra dnia z Premium.
Zacznij za darmo →Czytaj dalej
Źródła
- Baddeley, A. D., Hitch, G. (1974). Working memory. W: G. H. Bower (red.), The psychology of learning and motivation (t. 8, s. 47-89). Academic Press.
- Baddeley, A. D., Thomson, N., Buchanan, M. (1975). Word length and the structure of short-term memory. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 14(6), 575-589.
- Baddeley, A. (2000). The episodic buffer: a new component of working memory? Trends in Cognitive Sciences, 4(11), 417-423. doi:10.1016/S1364-6613(00)01538-2
- Baddeley, A., Gathercole, S., Papagno, C. (1998). The phonological loop as a language learning device. Psychological Review, 105(1), 158-173. doi:10.1037/0033-295X.105.1.158
- Gathercole, S. E., Baddeley, A. D. (1989). Evaluation of the role of phonological STM in the development of vocabulary in children: A longitudinal study. Journal of Memory and Language, 28(2), 200-213.
- Gathercole, S. E., Pickering, S. J., Ambridge, B., Wearing, H. (2004). The structure of working memory from 4 to 15 years of age. Developmental Psychology, 40(2), 177-190. doi:10.1037/0012-1649.40.2.177
- Gathercole, S. E., Alloway, T. P. (2008). Working memory and learning: A practical guide for teachers. SAGE.
- Melby-Lervåg, M., Hulme, C. (2013). Is working memory training effective? A meta-analytic review. Developmental Psychology, 49(2), 270-291. doi:10.1037/a0028228