Dysleksja a pamięć robocza:
jak ćwiczenia mogą pomóc?
Dziecko przeczytało zdanie, a na końcu nie pamięta, co było na początku. Albo zapomina polecenie, zanim zdąży otworzyć zeszyt. Przy dysleksji takie sytuacje zdarzają się często i nie wynikają z lenistwa. Wyjaśniam, jaką rolę gra tu pamięć robocza, co mówią badania i jakie zadania możecie wykonywać w domu.
mgr Bartłomiej Kolawa, psycholog
Aktualizacja: ok. 6 min czytania
Czym jest pamięć robocza i po co jest przy czytaniu?
Pamięć robocza to taki notes w głowie: przez kilka sekund trzyma informację, z którą właśnie pracujemy. Kiedy dziecko czyta, musi zapamiętać kolejne głoski, złożyć je w słowo, a słowa w zdanie. Jeśli notes szybko się zapełnia, początek zdania ulatuje, zanim oczy dojdą do kropki.
Model zapoczątkowany przez Baddeleya i Hitcha (1974) opisuje pamięć roboczą jako kilka współpracujących części: pętlę fonologiczną (dźwięki i słowa), notes wzrokowo-przestrzenny (obrazy i położenie) i centralny system wykonawczy, który kieruje uwagą. U dzieci z dysleksją słabsza bywa przede wszystkim pętla fonologiczna, czyli krótkie przechowywanie dźwięków mowy. Jak działa i jak ją ćwiczyć w zabawie, wyjaśniam w artykule pętla fonologiczna: co to jest.
Co mówią badania
Przegląd czterech dekad badań nad dysleksją (Vellutino i in., 2004) wskazuje, że u większości dzieci sedno trudności leży w przetwarzaniu fonologicznym: rozkładaniu słów na głoski i krótkim zapamiętywaniu dźwięków mowy. Trening samej pamięci roboczej poprawia wyniki w podobnych zadaniach, ale nie ma przekonujących dowodów, że poprawia odczytywanie słów (Melby-Lervåg i Hulme, 2013). W metaanalizie Galuschki i współpracowników (2014) potwierdzono efekty systematycznej nauki łączenia liter z głoskami oraz ćwiczenia odczytywania słów. Same zabawy słuchowe nie zastępują tej pracy.
Jak to wygląda na co dzień?
Rodzice dzieci z dysleksją często opowiadają o podobnych sytuacjach. Dziecko:
- gubi dłuższe polecenia, szczególnie te podane tylko ustnie,
- przy przepisywaniu z tablicy traci miejsce i musi zaczynać od nowa,
- przekręca podobnie brzmiące słowa albo zgaduje je po pierwszych literach,
- potrzebuje wyraźnie więcej czasu na wszystko, co wymaga czytania i pisania,
- szybko się zniechęca, bo widzi, że kolegom idzie to łatwiej.
Dysleksja nie mówi nic o inteligencji. Dziecko, które męczy się nad czytanką, może świetnie budować, opowiadać czy liczyć w pamięci. Ćwiczenia czytania trzeba dobrać do jego trudności. Trudności z czytaniem często idą w parze z kłopotami z uwagą. Jeśli to Wasz przypadek, przeczytaj też o ćwiczeniach dla dzieci z ADHD.
Samo mylenie b i d u dziecka, które uczy się czytać, jest częste i o dysleksji nie przesądza. Co jest typowe i jak to ćwiczyć, opisuję w artykule dziecko myli litery b i d. Gdy dziecko czyta płynnie, ale nie rozumie tekstu, to inna trudność, o której piszę w tekście o czytaniu ze zrozumieniem.
Bez zakładania konta
Detektyw pomyłek
Spróbuj z dzieckiem · 1 min
Zagraj z dzieckiem: co nie pasuje?
Dotknij obrazka, który nie pasuje do reszty.
Gracie bez konta, a wynik nigdzie się nie zapisuje.
Co ćwiczyć w domu?
Zacznijcie od zabaw z dźwiękami mowy. Zadania pamięciowe mogą je uzupełniać, a łamigłówki bez czytania dają dziecku odmianę.
Sylaby, głoski i rymy
Wyklaskiwanie sylab, szukanie słów na tę samą głoskę, dobieranie rymów. To zabawy, które bezpośrednio ćwiczą świadomość fonologiczną, czyli fundament czytania.
Powtarzanie sekwencji
Powtarzanie krótkich słów lub zdań angażuje pamięć materiału słownego. Sekwencje dźwięków i melodii to osobne zadania na pamięć słuchową.
Wzory i łamigłówki
Szukanie reguły w ciągu koralików czy kształtów. Nie wymaga czytania, więc dziecko może skupić się na porównywaniu i układaniu elementów.
Krótkie zadania na szybkość
Szybkie dopasowywanie obrazków czy symboli. Dzieci z dysleksją często pracują wolniej, a krótkie, udane rundy pomagają oswoić pracę na czas bez stresu klasówki.
Zabawy w sylaby, rymy i głoski ułożone od najłatwiejszych, z gotowymi listami słów, znajdziesz w artykule o słuchu fonemowym, a krótszy zestaw dla przedszkolaków w tekście o gotowości szkolnej. Do wspólnej pracy przy stole są też darmowe karty z sylabami i karty z pierwszą głoską.
Jak rozmawiać z dzieckiem o dysleksji?
Dzieci z dysleksją często mają poczucie, że w szkole są „gorsze”. Rozmowa w domu może to trochę odwrócić:
- Nazwij trudność wprost. Dziecko, które rozumie, co się dzieje, mniej obwinia siebie.
- Powiedz, że wielu dorosłych ma dysleksję i świetnie sobie radzi. Otwarcie mówią o tym na przykład Steven Spielberg i Richard Branson.
- Chwal wysiłek, nie tylko efekt. Zamiast liczyć błędy, powiedz: „doczytaliśmy do końca strony, choć było trudno”.
- Umówcie się na krótki fragment, na przykład jedną stronę. Jeśli czytanie wywołuje coraz większe napięcie, zróbcie przerwę.
Różnice między umiejętnościami dziecka, na przykład dobrą wyobraźnią przestrzenną i słabszą pamięcią słuchową, opisuję w artykule o wieku poznawczym dziecka.
Kiedy iść do poradni?
Jeśli pod koniec pierwszej klasy dziecko wciąż ma duży kłopot z łączeniem głosek w słowa, myli litery podobne kształtem lub brzmieniem, a czytanie wywołuje płacz lub ucieczkę, warto porozmawiać z wychowawcą i umówić się do poradni psychologiczno-pedagogicznej. Pełną diagnozę dysleksji stawia się zwykle pod koniec trzeciej klasy, ale ryzyko można ocenić wcześniej. Wczesna pomoc jest skuteczniejsza niż czekanie, aż dziecko „wyrośnie”.
Najczęstsze pytania rodziców
Czy ćwiczenia pamięci roboczej wyleczą dysleksję?
Nie. Dysleksja nie mija dzięki grom. Ćwiczenia pamięci mogą poprawić wyniki w podobnych zadaniach i dać dziecku poczucie, że coś mu wychodzi. Czytanie poprawia przede wszystkim systematyczna praca nad głoskami, sylabami i samym czytaniem, najlepiej pod okiem terapeuty pedagogicznego.
Kiedy można zdiagnozować dysleksję?
Diagnozę dysleksji rozwojowej stawia się zwykle pod koniec trzeciej klasy, gdy dziecko miało już czas nauczyć się czytać. Wcześniej poradnia psychologiczno-pedagogiczna może ocenić ryzyko dysleksji i zaproponować zajęcia. Z niepokojem nie trzeba czekać do trzeciej klasy.
Co mogę robić w domu z dzieckiem, które ma trudności z czytaniem?
Krótko i codziennie: zabawy w sylaby i głoski, rymowanki, wspólne czytanie na zmianę po jednym zdaniu, audiobooki, żeby dziecko nie traciło kontaktu z ciekawymi historiami. Ważniejsze od długości ćwiczeń jest to, żeby czytanie nie kojarzyło się z karą.
Źródła
Publikacje, do których odwołuje się artykuł. Linki prowadzą do opisów badań lub pełnych tekstów.
- Baddeley i Hitch (1974). Working Memory. Psychology of Learning and Motivation, 8, 47-89.
Podstawy modelu pamięci roboczej: badania nad pamiętaniem informacji podczas rozumowania, rozumienia języka i uczenia się.
- Vellutino, Fletcher, Snowling i Scanlon (2004). Specific reading disability (dyslexia): what have we learned in the past four decades? Journal of Child Psychology and Psychiatry, 45(1), 2-40.
Przegląd badań nad przyczynami trudności w czytaniu, w tym nad rolą przetwarzania fonologicznego i nauczania.
- Melby-Lervåg i Hulme (2013). Is working memory training effective? A meta-analytic review. Developmental Psychology, 49(2), 270-291.
Metaanaliza nie znalazła przekonujących dowodów, że trening samej pamięci roboczej poprawia odczytywanie słów.
- Galuschka, Ise, Krick i Schulte-Körne (2014). Effectiveness of treatment approaches for children and adolescents with reading disabilities: a meta-analysis of randomized controlled trials. PLOS ONE, 9(2), e89900.
Metaanaliza metod pomocy w czytaniu. Potwierdzone efekty dotyczyły systematycznego łączenia liter z głoskami i ćwiczenia odczytywania słów.
Ćwiczenia pamięci i głosek w formie gry
Chór zwierzaków (powtarzanie melodii), Pociąg sylab, Wędkowanie głosek i Rymowy sznurek są w Premium, a darmowe konto codziennie otwiera jedną Grę dnia z Premium. Poziom dopasowuje się do dziecka.
Po kilku grach przygotujemy też kartę pracy do wydruku, dobraną do wieku dziecka i do obszarów, które warto poćwiczyć.
Zacznij za darmo →Czytaj dalej
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje diagnozy ani terapii psychologicznej.